चिम्खोले काईला – बेलायत

डा. महावीर पुनको व्यक्तित्व र उनको कार्यशैलीलाई नियाल्दा उनी साँच्चै नै यो धर्तीको औसत भीडभन्दा अलि पर, कुनै अर्कै भू–उपग्रहबाट ओर्लिएका परग्रही जस्ता लाग्छन्। हुन त उनको बोलाई, खुवाई र हिँडाई कुनै पनि निर्वाचनको राप र तापभन्दा पहिले नै सर्वसाधारण जनताको भन्दा निकै फरक र विशिष्ट थियो। जब सारा संसार विज्ञापन र देखावटी चमकधमकमा रमाइरहेको हुन्छ, त्यतिखेर महावीर पुन भने एउटा च्यातिएको जुत्ता र साधारण कमिजमा राष्ट्र निर्माणको असाधारण सपना बुनिरहेका भेटिन्छन्।

सादगीको पराकाष्ठा
महावीर पुनको खानपान र जीवनशैलीलाई हेर्ने हो भने, उनमा कुनै तामझाम देखिँदैन। उनी सुविधाभोगी सहरिया मध्यमवर्ग वा विलासी नेताहरूको कोटिभन्दा धेरै माथि छन्। उनले कहिल्यै पद, प्रतिष्ठा वा कुर्सीको मोह गरेनन्। एउटा मानिस जसले ‘रामोन म्यागासेसे’ जस्तो एसियाकै नोबेल पुरस्कार मानिने सम्मान पायो, उनी अझै पनि एउटा पुरानो झोला भिरेर दुर्गमका गाउँबस्तीमा इन्टरनेटको तार जोड्दै हिँड्छन्। उनको यो सादगी नै उनलाई ‘अर्कै ग्रहको मान्छे’ बनाउने पहिलो आधार हो।

राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र: एउटा पागलपन
नेपाल जस्तो देशमा जहाँ युवाहरू केवल खाडी मुलुक जाने सपना देख्छन् र सरकार केवल कुर्सीको लुकामारीमा व्यस्त हुन्छ, त्यहाँ महावीर पुनले ‘राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र’ खोल्ने साहस गरे। आफ्नो नाममा भएको जग्गा बेचेर, जनतासँग चन्दा मागेर र आफ्ना पदकहरू लिलामीमा राखेर उनले जुन जग बसाले, त्यो कुनै साधारण मानिसको बुताको कुरा थिएन। उनले देखाए कि आविष्कार केवल प्रयोगशालामा मात्र हुँदैन, यो त मानिसको आवश्यकता र अभावको गर्भबाट जन्मन्छ।

प्रणालीसँगको विद्रोह
अहिलेको समयमा महावीर पुन अलि बढी नै चर्चामा र फरक देखिनुको कारण उनको ‘विद्रोही स्वभाव’ पनि हो। उनी सरकारसँग बजेट माग्न सडकमा सुत्न तयार हुन्छन्। उनलाई न त कसैको चाकडी गर्नु छ, न त कसैलाई खुसी पार्नु छ। उनलाई केवल देशका प्रतिभाहरू बाहिर नजाउन् भन्ने चिन्ता छ। उनी भन्छन्— “म आविष्कार केन्द्र चलाउन भीख माग्न तयार छु, तर प्रतिभा पलायन भएको हेर्न सक्दिनँ।” उनको यो जिद्दी र यो ‘पागलपन’ ले उनलाई अन्य सर्वसाधारण र नेताहरूभन्दा निकै भिन्न देखाउँछ।

डा. महावीर पुनका लागि यो संसार केवल उपभोग गर्ने थलो होइन, बरु केही नयाँ सिर्जना गर्ने र पछिल्लो पुस्ताका लागि मार्ग प्रशस्त गर्ने ठाउँ हो। उनी कुनै पदको निर्वाचन लडेर नेता बन्नु परेन, किनकि उनले जनताको मनको निर्वाचन धेरै अघि नै जितिसकेका छन्। उनको भिजन, उनको त्याग र उनको काम गर्ने तरिका हेर्दा लाग्छ, उनी साच्चै नै यो स्वार्थी र भौतिकवादी समाजभन्दा धेरै टाढाको कुनै ‘अर्को भू–उपग्रह’ बाट ज्ञान र सेवाको सन्देश बोकेर आएका दूत हुन्। नेपाललाई यतिबेला हजारौँ भाषण गर्ने ओठहरूभन्दा पनि एउटा महावीर पुनको जस्तो काम गर्ने हात र विद्रोही सोचको खाँचो छ।

डा. महावीर पुन र राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र (NIC) को यात्रा कुनै काल्पनिक कथाभन्दा कम छैन। अर्कै भू-उपग्रहबाट आएको जस्तो देखिने उनको त्यो ‘पागलपन’ ले आज नेपालमा कस्ता परिवर्तनहरू ल्याएको छ र उनले सडकदेखि सदनसम्म कसरी सङ्घर्ष गरिरहेका छन् भन्ने केही ठोस उदाहरणहरू यहाँ प्रस्तुत छन्:

आविष्कार केन्द्रका केही उल्लेख्य कार्यहरू:
राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रले स्रोत र साधनको चरम अभावका बीच पनि यस्ता कामहरू गरेको छ, जसले सरकार र ठूला संस्थाहरूलाई चुनौती दिएको छ: स्वास्थ्य क्षेत्रमा क्रान्ति: कोभिड-१९ को महामारीका बेला जब नेपालमा स्वास्थ्य सामग्रीको हाहाकार थियो, पुनको टोलीले व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण (PPE), स्यानिटाइजिङ टनेल, र भेन्टिलेटरहरूको मर्मत मात्र गरेन, बरु आफ्नै डिजाइनमा ‘एम्बु ब्याग’ भेन्टिलेटरहरू पनि तयार गर्यो।

कृषि र प्रविधि: पहाडी भेगका किसानहरूका लागि ढुवानीमा सहज होस् भनेर ‘ड्रोन’ को प्रयोग गरी औषधि र सामान ओसार्ने प्रविधिको सफल परीक्षण भयो। साथै, घाँस काट्ने मेसिन, मकै छोडाउने मेसिन र स्थानीय स्रोतसाधन प्रयोग गरी कृषि औजारहरूको निर्माण भइरहेको छ।

यातायात र इन्जिनियरिङ: नेपालमा विद्युतीय सवारी साधनको प्रवर्द्धनका लागि पुराना गाडीहरूलाई इलेक्ट्रिकमा रूपान्तरण गर्ने (Retrofitting) प्रविधिमा आविष्कार केन्द्रले ठूलो सफलता हात पारेको छ। उनले नेपालमै गाडी उत्पादन गर्ने सपनालाई पछ्याउँदै विभिन्न प्रोटोटाइपहरूमा काम गरिरहेका छन्।

सडकमा सुतेर गरिएको विद्रोह
डा. पुनको एउटा पाटो आविष्कार मात्र होइन, बरु राज्यको गलत नीतिविरुद्धको ‘सडक आन्दोलन’ पनि हो। केही समयअघि उनी माइतीघरको सडकमा रातभर सुतेर धर्ना बसे। उनको माग सरल तर शक्तिशाली थियो “अनुसन्धान र आविष्कारका लागि बजेट छुट्याऊ र युवाहरूलाई विदेश पलायन हुनबाट रोक्ने वातावरण बनाऊ।”

जहाँ मानिसहरू कुर्सीका लागि सडकमा उत्रिन्छन्, त्यहाँ पुन देशको समृद्धिका लागि सडकको चिसोमा सुत्न तयार भए। यो दृश्यले उनलाई कुनै अर्को लोकको मान्छे जस्तै देखायो, जो आफ्ना लागि होइन, आउने पुस्ताका लागि लडिरहेको छ।

उनको विशिष्ट ‘पागलपन’ पुनको फरकपनलाई यी बुँदाहरूले झन् प्रस्ट पार्छन्: पदक लिलामी: आफ्नो जीवनभरको कमाइ र प्रतिष्ठाका रूपमा रहेका पदकहरू उनले आविष्कार केन्द्रको कोषका लागि लिलामीमा राखे। आफ्नै सम्मानलाई बेचेर देशको भविष्य किन्न खोज्ने यस्तो व्यक्ति विरलै भेटिन्छन्।

चिया र चन्दाको संस्कृति: उनी ठूला कर्पोरेट घरानाको दैलोमा भन्दा सर्वसाधारणको ‘एक रुपैयाँ’ को दानमा बढी विश्वास गर्छन्। उनी भन्छन्, “जब जनताले लगानी गर्छन्, उनीहरूले त्यसको स्वामित्व पनि लिन्छन्।”

निर्वाचन र राजनीतिभन्दा माथि: पछिल्लो समय धेरैले उनलाई राजनीतिमा आउन आग्रह गरे पनि उनले “म सिस्टम सुधार्ने इन्जिनियर हुँ, नेता होइन” भन्दै अस्वीकार गरे। उनको यो तटस्थताले नै उनलाई सर्वस्वीकार्य बनाएको छ।

हालै सम्पन्न आम निर्वाचन २०८२ मा म्याग्दी जिल्लाबाट प्रतिनिधिसभा सदस्यमा डा. महावीर पुनको शानदार विजय केवल एक राजनीतिक घटना मात्र थिएन, यो त म्याग्देली जनताले आफ्नो माटोको छोराप्रति देखाएको अगाध प्रेम, भरोसा र कृतज्ञताको एउटा ऐतिहासिक दस्तावेज थियो। कुनै तामझाम र ठूला आश्वासनबिना चुनावी मैदानमा उत्रिएका स्वतन्त्र उम्मेदवार महावीर पुनका लागि म्याग्देली जनताले दिएको सहयोगलाई निम्न पक्षबाट हेर्न सकिन्छ:

आर्थिक र भौतिक सहयोगको लहर
महावीर पुनसँग कुनै ठूलो चुनावी कोष वा कर्पोरेट घरानाको लगानी थिएन। तर, म्याग्दीका हरेक घरधुरीबाट स्वैच्छिक रूपमा आर्थिक संकलन भयो। विदेशमा रहेका म्याग्देलीहरूले ‘एक कप चिया’ को खर्च बचाएर उनलाई सहयोग पठाए भने गाउँका आमा समूह र क्लबहरूले आफ्नै खर्चमा चुनावी प्रचार सामग्री तयार गरिदिए। मतदाताहरूले आफ्नै गाडी र मोटरसाइकल प्रयोग गरेर उनलाई गाउँ–गाउँसम्म पुर्‍याउने व्यवस्था गरे, जसले गर्दा उनले अन्य दलका उम्मेदवार जस्तो खर्चिलो प्रचार गर्नुपरेन।

नैतिक शक्ति र सचेत मतदाता
यसपटक म्याग्देली जनताले परम्परागत दलीय राजनीतिभन्दा माथि उठेर एउटा ‘आविष्कारक’ र ‘निष्ठावान्’ व्यक्तिलाई जिताउने संकल्प गरेका थिए। निर्वाचनका दौरान डा. पुनले कुनै ठूला सभा गरेनन्, बरु जनता आफैँ सडकमा ओर्लिए। युवादेखि वृद्धसम्मले “हाम्रो महावीर, राम्रो महावीर” भन्दै घर–घरमा पुगेर मत मागे। यो एउटा यस्तो निर्वाचन थियो जहाँ उम्मेदवारले होइन, स्वयं जनताले चुनाव लडिरहेका थिए।

भारी मतान्तर र ऐतिहासिक विजय
जनताको यही मायाको परिणाम स्वरूप डा. महावीर पुनले २२,८५० मत प्राप्त गरी करिब १५ हजारको विशाल मतान्तरले विजय हासिल गरे। यो मतान्तरले पुष्टि गर्छ कि म्याग्देली जनता अब विकासको नाममा गरिने फोस्रा भाषण होइन, बरु डा. पुन जस्तो काम गर्ने र प्रविधिमैत्री सोच भएको व्यक्तिलाई नेतृत्वमा देख्न चाहन्छन्।

सादगी र निष्ठाको सम्मान
निर्वाचन अघि शिक्षामन्त्रीको रूपमा मन्त्रालयमै सुत्ने र सुरक्षाकर्मी नलिने उनको सादगीलाई म्याग्देलीहरूले आफ्नो गौरव माने। जनताले उनलाई जिताएर यो सन्देश दिए कि “यदि कसैले इमानदारीपूर्वक देशको सेवा गर्छ भने, उसलाई जनताले कहिल्यै एक्लो छोड्दैनन्।”

डा. महावीर पुनको निर्वाचन अभियान कुनै परम्परागत राजनीतिक प्रचार जस्तो थिएन, जहाँ उम्मेदवारले पैसाको खोलो बगाउँछन्। बरु, यो एउटा यस्तो जनआन्दोलन थियो जहाँ उम्मेदवारले जनतालाई होइन, जनताले उम्मेदवारलाई लगानी गरेका थिए।

पैसा बिनाको निर्वाचन: डा. पुनले निर्वाचन जित्नका लागि न त भोजभतेर गरे, न त कार्यकर्तालाई पैसा बाँडे। उनले आफ्ना मतदातासँग भोट मात्र होइन, बरु निर्वाचन खर्चका लागि सहयोगको अपिल पनि गर्नु परेन; म्याग्देली जनता आफैँले स्वतःस्फूर्त रूपमा “हाम्रो छोरालाई हामी आफैँ जिताउँछौँ” भन्दै आर्थिक संकलन सुरु गरे।

जनताको लगानी: गाउँ-गाउँका आमा समूह, क्लबहरू, र देश-विदेशमा रहेका म्याग्देलीहरूले स-सानो रकम जम्मा गरेर उनको निर्वाचन खर्च बेहोरे। यो नेपाली राजनीतिको एउटा यस्तो मोड थियो जहाँ जनताले पैसा खाएर भोट दिएनन्, बरु पैसा दिएर योग्य उम्मेदवार जिताए। यसले प्रमाणित गर्‍यो कि यदि उम्मेदवार निष्ठावान् छ भने निर्वाचन जित्न करोडौँको सम्पत्ति चाहिँदैन।

बचत रकमको सदुपयोग: निर्वाचन सकिएपछि खर्च कटाएर बाँकी रहेको रकमलाई आफ्नो व्यक्तिगत विलासिता वा आगामी चुनावका लागि साँचेर राख्ने परिपाटी विपरीत डा. पुनले एक उदाहरणीय निर्णय लिए। उनले त्यो बाँकी रकम म्याग्देली जनताकै सेवामा फर्काउने वाचा गरेका छन्।

सम्पर्क कार्यालयको अवधारणा: उनले सोही बचत रकमबाट म्याग्दीमा एउटा व्यवस्थित ‘सम्पर्क कार्यालय’ खोल्ने घोषणा गरेका छन्। यो कार्यालय केवल नामका लागि मात्र हुनेछैन, बरु यसले म्याग्देली जनताका समस्याहरू सुन्ने, विकासका योजनाहरूमा समन्वय गर्ने र जिल्लाका प्रतिभाशाली युवाहरूलाई राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रसँग जोड्ने पुलको काम गर्नेछ।

मैजरोमा
डा. महावीर पुन आज एउटा व्यक्ति मात्र रहेनन्, उनी एउटा विचार र आन्दोलन बनेका छन्। उनले हामीलाई सिकाएका छन् कि आविष्कार गर्न महँगो प्रयोगशाला भन्दा पनि बलियो इच्छाशक्ति र ‘स्वदेशी’ हुनुको गर्व चाहिन्छ। उनी साच्चै नै त्यो भू-उपग्रहबाट आएका हुन्, जहाँ स्वार्थ हुँदैन, केवल सिर्जना हुन्छ। डा. महावीर पुनको यो विजय म्याग्देली जनताको ‘आर्थिक त्याग’, ‘भौतिक श्रम’ र ‘नैतिक अडान’ को जित हो। यो विजयले म्याग्दीलाई मात्र होइन, सिंगो नेपाललाई आविष्कार र समृद्धिको नयाँ बाटोमा हिँड्ने प्रेरणा दिएको छ।

डा. महावीर पुनले निर्वाचनमा एक रुपैयाँ पनि अनुचित खर्च नगर्नु र उल्टै जनताले उठाएको पैसाबाट उनीहरूकै लागि सेवा केन्द्र खोल्ने वाचा गर्नुले उनी ‘अर्कै ग्रहबाट आएका’ निस्वार्थी नेता हुन् भन्ने कुरालाई पुनः पुष्टि गर्छ। यो कदमले अन्य नेताहरूलाई पनि ठूलो नैतिक दबाब र पाठ सिकाएको छ।