सन्जय सिंजाली मगर
नेपालको विविध जातीय र सांस्कृतिक संरचनाभित्र कुनै पनि संस्थानको पुनर्संरचना र पुनरागमन प्रक्रियाले समावेशिताको मूल भाव बोकेर अघि बढ्नैपर्छ । यस सन्दर्भमा नेपाल आदिवासी जनजाति चलचित्र महासंघ महासंघले सबै जातीय समुदायको सांस्कृतिक विरासत, परम्परा, भाषा, र जीवनशैलीलाई प्रतिनिधित्व गर्ने संरचना विकास गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ । जातीय समूहहरू केवल सांस्कृतिक मौलिकताको वाहक मात्र होइनन्, उनीहरू सामाजिक रुपान्तरणका जीवित शक्ति पनि हुन् । संस्थागत प्रतिनिधित्वमा थारू, मगर, नेवार, लिम्बू, राई, गुरुङ, शेर्पा लगायतका समुदायको सहभागीता सुनिश्चित गर्नुले केवल संस्थाको लोकतान्त्रिक रूपलाई मजबुत बनाउँदैन, त्यो सामाजिक न्यायको ग्यारेन्टी पनि हुन्छ । त्यसैले महासंघले आन्तरिक कोटामा स्पष्टता ल्याई, साना तथा सीमान्तकृत जातजातिको सहभागिता र नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
समावेशी प्रतिनिधित्वको सशक्तीकरण केवल संरचनागत मात्र होइन, कार्यगत तहमा समेत देखिनु आवश्यक छ । विविध जातीय समुदायका सदस्यहरू नीति निर्माण, कार्यक्रम संचालन, र बजेट वितरणको प्रत्येक तहमा सहभागी हुन सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नुले संस्थाको कार्यक्षमता र उत्तरदायित्व दुवैलाई सुधार गर्छ । यसको लागि महासंघले अन्तरजातीय संवाद, कार्यशाला, र नेतृत्व विकास कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सक्दछ जसले प्रत्येक जातीय समुदायलाई आफ्नै आवाजमा प्रस्तुत हुन दिनेछ । सांस्कृतिक परियोजनाहरूको छनौटदेखि प्रदर्शनसम्म, स्थानीय समुदायको स्वामित्व र भागीदारी अनिवार्य बनाइनुपर्छ । यसरी, प्रतिनिधित्वलाई केवल सांकेतिक होइन, कार्यगत बनाउँदै लैजाँदा संस्थान साँच्चै बहुजातीय समावेशी बनिन्छ ।
तेस्रो पक्षको रूपमा, महासंघले नीति तथा कानुनी संरचनाभित्र समावेशीकरणको सुनिश्चितता गर्न भूमिका खेल्नुपर्छ । प्रादेशिक तथा संघीय तहका संस्कृति सम्बन्धी नीतिहरूमा बहुजातीय दृष्टिकोण समावेश गराउने दबाब सिर्जना गर्नु, विविध समुदायबीचको समझदारी निर्माण गराउने माध्यम बन्नु, र जातीय पहिचानको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्ने रणनीतिक कार्ययोजना तय गर्नु महासंघको प्रमुख कार्यक्षेत्र हुन सक्छ । यस्ता पहलहरूले संस्थाको पुनरगमन प्रक्रियालाई केवल ब्यूरोक्रेटिक वा औपचारिक बनाउँदैन, त्यो सामाजिक परिवर्तनको संवाहक बन्छ । अन्ततः, महासंघले बहुजातीय समावेशी प्रतिनिधित्वलाई शक्ति, नीतिगत पहुँच, र सांस्कृतिक सह(अस्तित्वको आधारमा पुनःपरिकल्पना गर्न सकेमा मात्र संस्थानको दिगो र न्यायपूर्ण पुनर्संरचना सम्भव हुन्छ ।
महासंघको नयाँ यात्रामा बहुआयामिक चुनौतीहरू र तिनको संस्थागत प्रभाव
महासंघ जस्तो संस्थाले जब नयाँ मार्ग तर्फ अघि बढ्न खोज्छ, त्यो मार्ग सधैं सीधा हुँदैन । बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा कार्य गर्ने संस्थाका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको विविध समुदायबीचको अन्तरनिर्भरता र भिन्नतालाई सम्हाल्ने हो । यसै सन्दर्भमा, संस्थाको दृष्टिकोणमा स्पष्टता, न्यायोचित प्रतिनिधित्व, र समावेशी सोच नहुँदा समुदायहरूमाझ अविश्वास, द्वन्द्व र विमुखता सिर्जना हुन सक्छ । जातीय, क्षेत्रीय, लिङ्गीय, भाषिक आदि आधारमा परस्पर भिन्न प्राथमिकता र आवश्यकता भएका समुदायहरूको साझा हितमा काम गर्नु महासंघको मूल दृष्टिकोणसँग गाँसिएको चुनौती हो, जसलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक हुन्छ रणनीतिक रूपान्तरण ।
कार्यशैलीको तहमा हेर्दा, महासंघले अझै परम्परागत, केन्द्रीकृत, र साना समूहलाई पहुँचबाहिर राख्ने शैलीलाई पुनर्विचार गर्नु पर्ने अवस्था छ । नयाँ बाटोमा हिँड्दा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, समन्वय र प्रविधिको प्रयोग अनिवार्य बन्न जान्छ । तर यी पक्षमा कमजोरी हुँदा संस्थाको आन्तरिक सञ्चालनमै अवरोध पैदा हुन्छ । विशेषतः, निर्णय प्रक्रियामा केही समुदायको मात्रै वर्चस्व हुनु, अन्य समुदायहरूको आवाज सुन्ने र प्रतिनिधित्व दिने प्रणालीको अभाव हुनु संस्थागत निष्पक्षतालाई क्षति पुर्याउँछ । यस्ता चुनौतीहरू संस्थाको कार्यशैलीसँग मात्र होइन, संस्थाको दीर्घकालीन उद्देश्य — अर्थात् सबै जातीय समुदायको सांस्कृतिक अधिकार र सशक्तीकरण — सँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ ।
महासंघको उद्देश्य मुलतः आदिवासी जनजातिका सांस्कृतिक, भाषिक, कलात्मक र सामाजिक पहिचानको संरक्षण, अभिवृद्धि र प्रवर्द्धनमा केन्द्रित छ । तर नयाँ मार्गमा अघि बढ्दा यो उद्देश्य आफैं पुनः परिभाषित हुन आवश्यक हुन्छ — केवल संरक्षण होइन, सशक्तीकरण, नवप्रवर्तन, र वैश्विक सन्दर्भमा सांस्कृतिक आवाजलाई उचाल्ने रणनीतिमा परिणत हुनु जरुरी छ । यस क्रममा महासंघले सामना गर्ने चुनौतीहरू — जस्तै, राज्य संरचनाबाट उपेक्षा, आर्थिक स्रोतको अभाव, स्थानीय समुदायसँग दूरी, र नीतिगत प्रभावहीनता — संस्थाको उद्देश्यसंग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन् । यदि यिनलाई सम्बोधन नगरी अगाडि बढ्ने प्रयास गरियो भने, संस्था आफ्नो उद्देश्यभन्दा फरक दिशामा पुग्ने जोखिममा पर्छ । त्यसैले, महासंघले यी बहुआयामिक चुनौतीहरूलाई चिनेर, उनीहरूको समाधानलाई संस्थागत नीतिमा समेटी, नयाँ मार्गलाई समावेशी, उत्तरदायी र सशक्त बनाउँदै लैजान सक्नुपर्छ ।
