सेनापति उजिर सिंह थापा मगर नेपालका साहसी, दूरदर्शी र कुशल सैन्य कमाण्डरका रूपमा परिचित छन्। उनी विशेषगरी सन् १८१४–१८१६ मा भएको Anglo-Nepalese War (अङ्ग्रेज–नेपाल युद्ध) का क्रममा चर्चित बने । सीमित स्रोत–साधन हुँदाहुँदै पनि उनले पाल्पा क्षेत्रमा नेपाली सेनालाई प्रभावकारी रूपमा नेतृत्व गरे । उनको साहस, रणनीतिक क्षमता र राष्ट्रप्रतिको समर्पणले उनलाई नेपालको सैनिक इतिहासमा विशिष्ट स्थान दिलाएको छ ।
जितगढी किल्ला पाल्पा राज्यको सुरक्षाका लागि निर्माण गरिएको ऐतिहासिक किल्ला हो । ऐतिहासिक स्रोतहरूका अनुसार पाल्पाका शासक मणिमुकुन्द सेन मगरको शासनकालमा यस क्षेत्रको सामरिक महत्व बढेको थियो। तिनाउ नदीको किनारमा अवस्थित यो किल्ला दक्षिणतर्फबाट हुन सक्ने आक्रमण रोक्न अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो।
वि.सं. १८७१ (सन् १८१४) मा सुरु भएको अङ्ग्रेज–नेपाल युद्धका क्रममा जितगढी किल्ला प्रमुख युद्धस्थल बन्न पुग्यो। त्यसबेला पाल्पा क्षेत्रमा रहेका नेपाली फौजको नेतृत्व कर्णेल उजिर सिंह थापा मगरले गरेका थिए।
अङ्ग्रेज सेनाले बुटवल क्षेत्र कब्जा गर्ने प्रयास गरे पनि उजिर सिंह थापाको रणनीति र नेपाली सेनाको अदम्य साहसका कारण उनीहरू सफल हुन सकेनन्। नेपाली सेनाले उल्लेखनीय वीरता प्रदर्शन गर्दै किल्लाको रक्षा गर्यो। यस विजयले जितगढीलाई नेपालको स्वाभिमान र राष्ट्रियताको प्रतीक बनाएको छ।
सन् १८१६ मा भएको Treaty of Sugauli (सुगौली सन्धि) पछि नेपालले धेरै भूभाग गुमाए पनि जितगढी क्षेत्र भने नेपालको नियन्त्रणमै रह्यो। यसले किल्लाको ऐतिहासिक महत्त्वलाई अझ मजबुत बनायो।
हाल जितगढी किल्ला एक ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास गरिएको छ। नेपाल सरकार तथा स्थानीय निकायले यसको संरक्षण र स्तरोन्नति गर्दै आएका छन्। हरेक वर्ष बैशाख ७ गते ‘जितगढी विजय दिवस’ मनाइन्छ, जसले अङ्ग्रेजविरुद्धको विजयको स्मरण गराउँछ।
समग्रमा, जितगढी किल्ला नेपालको सैनिक इतिहास, राष्ट्रिय एकता र स्वाभिमानको प्रतीक हो। अङ्ग्रेज–नेपाल युद्धमा नेपाली सेनाले देखाएको साहस र रणनीतिक कौशलले यस किल्लालाई अमूल्य ऐतिहासिक धरोहरका रूपमा स्थापित गरेको छ। आज पनि यो स्थल इतिहास अध्ययन, अनुसन्धान तथा पर्यटनका लागि अति महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ।
