भोजपुरको टेम्के मैयुङ गाउँपालिका–४, नागीमा जन्मिएका नरेश मणि राई साहित्यमा भने काङमाङ नरेश राई नामले परिचित छन् । कृष्ण कुमारी राई र कृष्णबहादुर राईका छोरा काङमाङ नरेश राईको साहित्यिक यात्रा २०४५ सालदेखि सुरु भएको हो । कविता लेखनबाट अघि बढेको उनको साहित्यिक यात्रामा कविता, कथा, युद्ध साहित्य र सम्पादनका विभिन्न काम जोडिएका छन् ।
सन् २००० मा उनी बेलायती सेनामा भर्ती भए । सन् २०१२ मा बेलायती सेनाबाट अवकाश लिए । सेनाको अनुभवसँगै उनको साहित्यिक कर्म पनि निरन्तर अघि बढ्यो । विशेषगरी युद्ध र गोर्खा सैनिकका अनुभवसँग सम्बन्धित साहित्यमा उनको संलग्नता देखिन्छ । उनका प्रकाशित कृतिमा वि.सं. २०६१ मा संयुक्त कविता संग्रह ‘आशुको दोभान’, वि.सं. २०६५ को कविता संग्रह ‘अनुहारमा लुकाईएका चोटहरू’ र सन् २०७४ को कविता संग्रह ‘पप्पी फुल’ छन् ।
काङमाङ नरेश राईको साहित्यिक परिचय सिर्जनामा मात्र सीमित छैन । उनी विभिन्न कृतिको सम्पादनमा पनि सक्रिय छन् । वि.सं. २०६८ मा ‘युद्ध बोकेको सिताङ’ युद्ध उपन्यास, वि.सं. २०७१ मा ‘खुकुरीको धारमा : लाहुरेका युद्ध कथा र ब्यथाहरू’ तथा सन् २०१५ मा बेलायतको प्रकाशन हाउस ओलम्पियाबाट प्रकाशित अंग्रेजी पुस्तक ‘फियरलेस वरिवर’ उनको सम्पादनमा प्रकाशित कृतिमध्ये हुन् ।
त्यस्तै, वि.सं. २०७६ को ‘एघार नोभेम्बर’ कथा संग्रह, वि.सं. २०७७ को ‘साखुङबारा : किरात राई २२ भाषीहरूको जन्मदेखि मृत्यु संस्कार’, वि.सं. २०७८ को ‘तेप्लायु’ कविता संग्रह र वि.सं. २०८१ को ‘पानी पतिया : गोर्खा सैनिकको इतिहास’ पनि उनले सम्पादन गरेका छन् ।
उनको सम्पादन यात्रामा ‘सीमाहीन बिम्बहरू’ (कविता संग्रह, २०६३), ‘ग्रीवीचका प्रतिध्वानीहरू’ (कविता संग्रह, २०६६) र ‘युद्धमा हराएको प्रेम’ (२०६८) पनि छन् । ‘युद्धमा हराएको प्रेम’ लाई पहिलो नेपाली युद्ध कविता संग्रहका रूपमा उल्लेख गरिएको छ । उनले अप्जसे कान्छा र मिजास तेम्बेसँग मिलेर ‘गोर्खा वार पोयम’ सम्पादन गरेका छन्, जुन सन् २०१४ मा बेलायतको अथर हाउसबाट प्रकाशित भएको हो । ‘युद्ध साहित्य र सिद्धान्त’ (२०६९) र ‘गोर्खा सत्याग्रह’ (दस्तावेज, सन् २०१४) पनि उनको सम्पादन यात्राका कृति हुन् ।
बेलायतमा रहँदा उनी साहित्यिक तथा प्रकाशन गतिविधिमा समेत जोडिए । सन् २०१२ देखि २०१४ सम्म ‘ग्रीनवीच टाइम्स्’ द्वैमासिक म्याग्जिनमा कार्यकारी सम्पादकका रूपमा काम गरे । तारा राईको ‘गुरिल्ला गर्ल’ सन् २०१७ मा बेलायतको कनराड प्रेसबाट अंग्रेजीमा प्रकाशित हुँदा त्यसको सम्पादनमा पनि उनी संलग्न थिए । गणेश राईको ‘गोर्खा गन’ सन् २०२० मा कनराड प्रेसबाट अंग्रेजीमा प्रकाशित हुँदा त्यसको सम्पादनमा पनि उनको भूमिका रह्यो ।
साहित्यिक कर्मसँगै संस्थागत गतिविधिमा पनि काङमाङ नरेश राईको संलग्नता छ । सन् २०१५ मा स्थापना भएको पहिचान पुरस्कार संस्थाका संस्थापक उनी हुन् । सन् २००८ मा भोजपुर प्रतिभा प्रतिष्ठानका संस्थापक सचिव बने । सन् २०२१ मा स्थापना भएको युद्ध साहित्य पुरस्कारका संस्थापकमध्येका एक हुन् ।
आफ्नो जन्मस्थान नागीप्रतिको सम्बन्ध पनि उनले विभिन्न गतिविधिमार्फत जोड्दै आएका छन् । सन् २००९ मा नागी–४, भोजपुरमा नव प्रतिभा युवा क्लबको फुटबल ग्राउण्ड निर्माणमा उनी संलग्न रहे ।
उनको साहित्यिक योगदान विभिन्न सम्मान र पुरस्कारबाट पनि मूल्यांकन भएको छ । वि.सं. २०७८ मा उनले कवि विमल गुरुङ कृति पुरस्कार प्राप्त गरे, जसको पुरस्कार राशि २ लाख ५१ रुपैयाँ रहेको छ । वि.सं. २०८२ मा प्रज्ञा अन्तर्देशीय पुरस्कार प्राप्त गरे, जसको राशि १ लाख रुपैयाँ छ । मनमाया बान्तवा स्मृति प्रतिष्ठानबाट वि.सं. २०८१ मा स्रष्टा सम्मान पुरस्कार प्राप्त गरे, जसको राशि १५ हजार २ रुपैयाँ रहेको छ । वि.सं. २०७८ मा उर्वरा फाउन्डेसनबाट पनि सम्मानित भए ।
कविता र चित्रकलाका प्रतियोगितामा पनि उनले पुरस्कार पाएका छन् । वि.सं. २०५२ मा म.ब. क्याम्पस धरानले आयोजना गरेको खुला कविता प्रतियोगितामा प्रथम तथा सन् २००९ मा विश्वव्यापी वि.वि.एस. गोर्खा रेडियो खुला कविता प्रतियोगितामा दोस्रो भएका थिए । वि.सं. २०४८ मा सानो ठिमी, भक्तपुरले आयोजना गरेको चित्रकला प्रतियोगितामा तेस्रो भएका थिए ।
सन् २०१९ मा त्रि–चन्द्र मल्टिपल क्याम्पसको मनोविज्ञान, समाज र मानवशास्त्र विभागबाट मानार्थ सदस्यता तथा सम्मान प्राप्त गरे । अन्नपूर्ण बाररा माध्यमिक विद्यालयबाट वि.सं. २०८० मा सम्मानित भए । सन् २०२२ मा आदिवासी जनजाति महासंघ बेलायतबाट पनि सम्मान प्राप्त गरे ।
बेलायती सेनामा बिताएको समय, साहित्यिक लेखन, युद्ध साहित्यसँगको सम्बन्ध, सम्पादन कर्म र संस्थागत संलग्नताले काङमाङ नरेश राईको परिचयलाई बहुआयामिक बनाएको छ । २०४५ सालबाट सुरु भएको उनको लेखन यात्राले कविता हुँदै युद्ध साहित्य, गोर्खा सैनिकको इतिहास र विभिन्न साहित्यिक कृतिको सम्पादनसम्मको बाटो तय गरेको छ ।
व्यक्तिगत जीवनमा उनी सीमा राईका श्रीमान् हुन् । उनका दुई छोरा स्वाप्निल राई र स्वार्निम राई छन् ।
