नेपाली चलचित्र जगतको समृद्ध इतिहासमा तामाङ समुदायको योगदान महत्वपूर्ण रहेको छ । तथापि, तामाङ भाषा, संस्कार, संस्कृति र पहिचानलाई केन्द्रबिन्दु बनाएर बन्ने चलचित्रहरूको विकासको क्रम अपेक्षाकृत भएको छैन, जसको एक आत्मनिरीक्षणात्मक अध्ययन यस प्रस्तुत लेखमा गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
१. प्रारम्भिक अवस्था: सांस्कृतिक संरक्षणको पहिलो चरण
तामाङ चलचित्रको सुरुवात सामूहिक सहभागिता र सीमित स्रोतसाधनको वातावरणमा भएको थियो । यस कालका चलचित्रहरूले सांस्कृतिक संरक्षणलाई नै प्राथमिकता दिएका थिए ।
चलचित्रहरू: तामाङ भाषाको पहिलो चलचित्र ‘सेमरिछोर्ङान’ले वरिष्ठ निर्देशक जयनन्द लामाको निर्देशनमा तामाङ संस्कृतिको लागि पथप्रदर्शकको भूमिका निर्वाह गर्यो । यसले सांस्कृतिक पहिचानलाई चलचित्रको माध्यमबाट अगाडि बढाउने मिसाल कायम गर्यो । दोस्रो चलचित्र ‘मयुङ बुरिङ’मा म आफैं नृत्यमा सहभागी हुँदै लोकप्रिय गीत ‘तिनिला ल्होछार मेलारि बोल’मा गेस्ट कलाकार र सहनृत्य निर्देशकको रूपमा योगदान पुर्याउन मौका जुर्यो, जुन मेरो लागि चलचित्र क्षेत्रमा दीर्घकालीन यात्राको सुरुवात थियो ।
सीमित पहुँच र प्रभाव: त्यो बेला तामाङ भाषाका गीत, संगीत र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू रेडियो र टेलिभिजनजस्ता माध्यमबाट मात्र सीमित दर्शकसम्म पुग्न सक्थे। चलचित्र निर्माणको क्षेत्रमा भएका प्रयासहरू प्रशस्त रूपमा व्यावसायिक र प्राविधिक दृष्टिले सीमित रहे। हालसम्म लगभग १७०/८० वटाको हाराहारीमा तामाङ चलचित्र निर्माण भए तापनि कुन चलचित्रले कति चर्चा, कस्तो सामाजिक परिवर्तन र कस्तो ऐतिहासिक छाप छोड्यो भन्ने कुराको मूल्यांकन त भविष्य हुने छ।
२. मध्यकालीन अवस्था : विकास र चुनौतीको द्वन्द्व
सन् १९९० र २००० को दशकमा तामाङ सांस्कृतिक चलचित्र र गीतहरूको निर्माणमा उल्लेखनीय वृद्धि देखियो । यो तामाङ चलचित्रको लागि विकासको चरण थियो ।
पहिचानको स्थापना: केही तामाङ कलाकारहरूले नेपाली चलचित्र जगतमा आफ्नो एक ठाउँ बनाउन सफल भए तर तिनीहरूले आफ्नो मातृभाषामा चलचित्र निर्माण गर्दा वित्तीय, बजार र वितरणजस्ता चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको थियो ।
विविधता को सुरुवात : यसै बखत, तामाङ भाषाका लघु चलचित्र, वृत्तचित्र र सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरू सामने आउन थाले, जसले गर्दा तामाङ कथाहरूलाई विभिन्न शैलीमा प्रस्तुत गर्ने मार्ग प्रशस्त भयो ।
३. वर्तमान अवस्था: सम्भावना र अवरोधको संक्रमणकालीन चरण
वर्तमान समयमा तामाङ चलचित्रको अवस्थामा प्राविधिक र सृजनात्मक रूपमा सुधार भएको देखिन्छ, तर अझै धेरै चुनौतीहरू कायमै रहेका छन् ।
सकारात्मक पक्षहरू:
· बढ्दो सांस्कृतिक चेतना: नेपालभरि सांस्कृतिक विविधताप्रति बढ्दो रुचिले तामाङ चलचित्रप्रति पनि एक आकर्षण सिर्जना गरेको छ ।
· नयाँ पुस्ताको उदय : चलचित्र क्षेत्रमा शिक्षित र प्रशिक्षित तामाङ युवाहरू आधुनिक प्रविधि र दृष्टिकोणका साथ आउँदैछन्, जसले तामाङ जीवनशैली, संस्कृति र समसामयिक मुद्दाहरूलाई नयाँ सिर्जनात्मकताका साथ चित्रण गर्दैछन् ।
· डिजिटल माध्यमको प्रभाव: YouTube, Facebook, TikTok जस्ता डिजिटल प्लेटफर्महरूले तामाङ गीत, संगीत, तामाङ चलचित्र र भिडियोहरूलाई सजिलैसँग विश्वव्यापी दर्शकसम्म पुग्ने अवसर प्रदान गरेका छन् ।
· संस्कृतिको जीवन्त संरक्षण: तामाङ चलचित्रहरूले भाषा, गीत-संगीत, नृत्य, परम्परा र रीतिरिवाजहरूलाई अभिलेखीकरण र संरक्षण गर्न एउटा शक्तिशाली माध्यमको रूपमा काम गरिरहेका छन् ।
चुनौतीहरू:
· आर्थिक अभाव : अधिकांश तामाङ चलचित्रहरूले निर्माण बजेट, वित्तीय सहयोग र व्यावसायिक प्रवर्द्धनको अभावबाट ग्रसित छन् ।
. सीमित बजार: तामाङ भाषाको चलचित्रको बजार सीमित छ, जसले गर्दा निर्माण लागत फिर्ता गर्न गाह्रो हुन्छ।
· सीमित वितरण र प्रदर्शन: ठूला सिनेमाघरहरूमा पुग्ने र पर्याप्त समय चल्ने अवसर प्राय: साना बजेटका चलचित्रहरूलाई दिइँदैन ।
· जोखिम नलिने मानसिकता: ठूला बजेटका चलचित्र बनाउने निर्माता र लगानीकर्ताको अभाव छ, जसले गर्दा नयाँ र साहसिक प्रयोगहरू सीमित भएका छन् ।
· गुणस्तरको कमी: प्राविधिक प्रगतिको अनुपातमा गुणस्तरीय, मौलिक र गहन पटकथाको अभाव देखिन्छ। धेरै चलचित्रहरूमा कथानकको एकरूपता र पूर्वानुमेयताले स्थान बनाएको छ।
· प्राविधिक र पेशेवर क्षमताको अभाव: पेशेवर प्रशिक्षण, उच्चस्तरीय उपकरण र तामाङ भाषामा पूर्ण रूपमा दक्ष पेशेवर कलाकारहरूको कमी अझै पनि रहेको छ ।
· मुख्यधारासँग एकीकरणको अभाव: तामाङ चलचित्रहरू अझै पनि मुख्यधाराको नेपाली सिनेमाबाट अलग-थलग छन्, जसले गर्दा राष्ट्रियस्तरमा चिनिने र मूल्याङ्कन हुने अवसर सीमित छ।
४. भविष्यका लागि सुझावहरू
तामाङ चलचित्रलाई एक ठोस आधार दिन र यसको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा साकार गराउन निम्न कदमहरू महत्वपूर्ण हुन सक्छन्:
१. वित्तीय संस्थागतरण: सरकारी सांस्कृतिक कोष र गैर-सरकारी संस्थाहरूबाट लक्षित वित्तीय सहयोग र अनुदानको व्यवस्था ।
२. क्षमता विकास: तामाङ भाषाको चलचित्र निर्माणलाई प्रोत्साहन दिने विशेष फिल्म फेस्टिभल, पटकथा प्रतियोगिता र प्राविधिक प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूको आयोजना ।
३. सहकार्य र सहबन्ध: नेपाली चलचित्र जगतका स्थापित निर्माता र निर्देशकहरूसँगको सहकार्यमा बहुभाषिक र सह-निर्माणका परियोजनाहरू लिने ।
४. अन्तर्राष्ट्रियीकरण: अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवहरूमा तामाङ चलचित्रहरूको प्रतिनिधित्वलाई बढावा दिने।
५. आन्तरिक एकताको आह्वान: तामाङ संघ संस्थाहरू, बुद्धिजीवीहरू र कलाकारहरूबीच छलफल गरेर तामाङ भाषा, संस्कार र संस्कृतिको एकरूपताको लागि सामूहिक रणनीति बनाउने ।
निष्कर्ष
तामाङ चलचित्रको यात्रा सांस्कृतिक संकल्पबाट सुरु भई वर्तमानको सृजनात्मक अभिव्यक्तिसम्म पुगेको छ। यसले ऐतिहासिक रूपमा उल्लेखनीय प्रगति गरेता पनि अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। तामाङ समुदायको समृद्ध सांस्कृतिक धरोती र विविध कथाहरूलाई चलचित्रको माध्यमबाट संरक्षण, प्रसार र वैश्विक पहिचान दिलाउन ठूलो सम्भावना रहेको छ। आवश्यकता छ सही दिशानिर्देशन, समस्यापूर्ण सहयोग र सबै तहमा समर्पणको ।
आशा छ, यस लेखले थोरै भएपनि तपाइहरुलाई तामाङ चलचित्रको ऐतिहासिक यात्रा र वर्तमान अवस्थालाई अझ स्पष्ट र संरचित रूपमा प्रस्तुत गर्न मद्दत गर्नेछ । आवश्यकता छ, सही दिशानिर्देशन, समस्यापूर्ण सहयोग र सबै तहमा समर्पणको । आशा छ, यस लेखले थोरै भए पनि तपाइहरुलाई तामाङ चलचित्रको ऐतिहासिक यात्रा र वर्तमान अवस्थालाई अझ स्पष्ट र संरचित रूपमा प्रस्तुत गर्न मद्दत गर्नेछ ।
लेखक : सागर तामाङ
(नृत्य निर्देशक, कलाकार, संगीतकार, निर्देशक)
