काठमाडौं । भदौ १० गते आएको विनाशकारी भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीले रसुवा, नुवाकोट र आसपासका जिल्लामा ठूलो जनधनको क्षति पुर्यायो। बाढीले घर, बस्ती, सडक, पुल र जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुर्याउनुका साथै धेरै परिवारलाई विस्थापित बनायो। कतिपय परिवारले आफ्ना प्रियजन गुमाए भने कतिपयले जीवनभरको कमाइ र बस्ने घरसमेत गुमाउनुपर्यो।
यो विपत्ति केवल प्राकृतिक प्रकोपको घटना थिएन, हजारौँ नागरिकको जीवन, जीविका र भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर मानवीय सङ्कट थियो। यस्तो कठिन घडीमा नुवाकोट निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ बाट दुई पटक प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचित तथा दुई पटक मन्त्री बनेका हितबहादुर तामाङ आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रका बाढी प्रभावित नागरिकसँग निरन्तर जोडिएर उद्धार, राहत र पुनःस्थापनाका गतिविधिमा सक्रिय रहेको उनको फेसबुकमा सार्वजनिक समयक्रमबद्ध विवरणले देखाउँछ।
राजनीतिक जिम्मेवारी र सार्वजनिक पदको अनुभव बोकेका तामाङको बाढीपछिको सक्रियता केवल घटनास्थलको अवलोकन र औपचारिक भेटघाटमा सीमित देखिँदैन। उनले प्रभावित क्षेत्रको अवस्था सार्वजनिक गर्ने, पीडितको समस्या उठाउने, राहत जुटाउने, सहयोगी संस्थासँग समन्वय गर्ने तथा युवा स्वयंसेवकसँगै श्रमदानमा सहभागी हुने गतिविधिलाई निरन्तरता दिएको विवरणमा उल्लेख छ । कतिपय स्थानमा उनी आफैँ गैँती–बेल्चा लिएर वाईसीएल नेपालका युवासँगै भग्नावशेष हटाउने काममा खटिएको विवरणले उनको भूमिकाको अर्को पक्ष उजागर गर्छ।
विपत्तिको सुरुदेखि नै सूचनादेखि उद्धारको चासोसम्म
भदौ १० गते भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा आएको बाढीको खबरसँगै नदी तटीय क्षेत्रका नागरिकलाई सतर्क रहन आग्रह गरिएको थियो। रसुवाको स्याफ्रुबेँसी, जलविद्युत् आयोजना, नुवाकोटको त्रिशूली बजार, बेत्रावती, ढुङ्गे तथा आसपासका बस्तीमा बाढीले पुर्याएको क्षतिको खबर सार्वजनिक हुन थालेको थियो।
त्यही दिन तामाङले बाढीबाट भएको भौतिक तथा मानवीय क्षतिप्रति दुःख व्यक्त गर्दै पार्टीका नेता तथा कार्यकर्तालाई उद्धार कार्यमा जुट्न पार्टी संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को निर्देशन र अपिल सार्वजनिक गरे । त्यसपछिका दिनमा उनले बाढी प्रभावित क्षेत्रको अवस्था, उद्धारको प्रगति, विस्थापित परिवारको समस्या र राहतको आवश्यकताबारे निरन्तर जानकारी सार्वजनिक गर्दै गए ।
भदौ १२ गते पनि चीनतर्फको ताल फुटेको भन्ने सूचना प्राप्त भएको उल्लेख गर्दै उनले सुरक्षित रहन आग्रह गरे। संकटका बेला सही सूचना र सतर्कताको सन्देश फैलाउनु पनि जनप्रतिनिधिको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। उनको फेसबुक टाइमलाइनमा प्रारम्भिक दिनदेखि नै विपद्सम्बन्धी सूचना र जनसुरक्षाको चासो देखिन्छ।
हराइरहेका नागरिकको पीडा र मानवीय संवेदना
बाढीको विनाशले भौतिक संरचना मात्र ध्वस्त पारेन, कैयौँ परिवारको संसार नै उजाड बनायो। नुवाकोटमा जनयुद्धका सहिद नवराज अधिकारीकी श्रीमती गीता अधिकारी र नातिनी कियांशा अधिकारी बाढीका क्रममा बेपत्ता भएको खबरले तामाङको सार्वजनिक विवरणमा विशेष स्थान पायो। सुरुमा उनीहरू सम्पर्कविहीन रहेको जानकारी सार्वजनिक गरिएको थियो भने पछि असोज २ गते नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका सम्बन्धित समितिले उनीहरूको निधनप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरेको विवरण आयो।
त्यस्तै, रसुवाको उत्तरगया–२ डाँडागाउँ घर भई विदुर–७ सोलेमा बसोबास गर्दै आएकी एक महिलाले एउटै घरका नौ जना सदस्य गुमाउनुपरेको दुःखद घटनाप्रति तामाङले समवेदना व्यक्त गरे। रसुवाका एमाले नेता कर्णेल लामाको परिवारका सदस्यसहित सात जनाको सामूहिक निधनपछि आयोजित घेवा तथा अन्य शोकका घटनामा पनि उनले श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरेका छन्।
यी विवरणले बाढीपछिको जनप्रतिनिधिको भूमिकामा राहत र पुनःस्थापनासँगै पीडित परिवारको दुःखमा सहभागी हुनु, मानवीय संवेदना प्रकट गर्नु र उनीहरूको पीडालाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछन्।
स्थलगत अवलोकनदेखि प्रभावित बस्तीको वास्तविकता बुझ्नेसम्म
भदौ १३ गते पूर्वउपराष्ट्रपति नन्दकिशोर पुनसँगै देविघाट क्षेत्रको अवलोकन गरिएको विवरण तामाङले सार्वजनिक गरे। बाढीले विदुर र गल्छी जोड्ने तादीको पुलसमेत बगाएको उल्लेख गर्दै उनले क्षतिग्रस्त क्षेत्रको अवस्था सार्वजनिक गरे।
त्यसपछि भदौ १४ गते विदुर–९ स्थित माछापोखरी र आसपासका क्षेत्रको अवलोकन, भदौ १८ गते त्रिशूलीको भित्री बजार तथा त्रिशूली जलविद्युत् गृह आसपासको निरीक्षण र भदौ २७ गते पूर्वप्रधानमन्त्री तथा पार्टी संयोजक प्रचण्डसँगै धादिङको बैरेनी, नुवाकोटको बेलकोट, देविघाट, ढुङ्गे, भैँसे र रसुवाको सीमावर्ती क्षेत्रको अवलोकन गरिएको विवरण क्रमशः सार्वजनिक भए।
यी भ्रमणको महत्त्व क्षति हेर्नुमा मात्रै थिएन। बाढीले क्षतिग्रस्त बनाएका बस्तीमा नागरिकको बसोबास, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चार, आवागमन र दैनिक जीवन कसरी प्रभावित भयो भन्ने बुझ्नु राहत र पुनःस्थापनाको योजना बनाउन आवश्यक हुन्छ।
भदौ १६ गते सार्वजनिक गरिएको विवरणमा तामाङले काठमाडौँबाट गल्छीको पहेँलो पुल हुँदै धादिङको कल्लेरीटार, फोस्रेटार, कगुवा खोला, बुधसिङघाट, सिरखाली, तारुकावेसी र गौरीबेसी हुँदै करिब छ घण्टाको यात्रापछि विदुर–८ स्थित त्रिशूली कोलोनी पुगेको उल्लेख गरेका छन्। उनको विवरणअनुसार त्रिशूली पश्चिमका प्रभावित बस्तीमा सडकको कठिन अवस्था, बिजुली र सञ्चारको अवरोध तथा विस्थापित परिवारको व्यवस्थापन मुख्य चुनौतीका रूपमा देखिएका थिए। उद्धार कार्य भइरहे पनि राहत वितरणभन्दा बाहिरको दीर्घकालीन व्यवस्थापनमा राज्यको उपस्थिति पर्याप्त नभएको उनको टिप्पणी थियो।
उनले जोखिममा परेका नागरिकको उद्धार, शव उत्खनन तथा व्यवस्थापन, घाइतेको उपचार, विस्थापित परिवारको बसोबास र राहत वितरणका लागि स्थानीय सरकारको नेतृत्वमा प्रशासनिक संयन्त्र, सुरक्षा निकाय, राजनीतिक दल तथा नागरिक संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको औँल्याए।
भाषणभन्दा श्रमदान : गैँती–बेल्चासहित वाईसीएलसँगै
बाढीपछिको पुनःस्थापनामा सबैभन्दा कठिन काममध्ये एक थियो—हिलो, ढुङ्गा, गेग्रान र भग्नावशेषले पुरिएका घर तथा खेतबारी सफा गर्नु। घरभित्र थुप्रिएको माटो हटाउनु, बाँकी रहेका खाद्यान्न र सामग्री निकाल्नु तथा बसोबासयोग्य अवस्था बनाउन प्रभावित परिवारलाई तत्काल श्रम र सहयोग आवश्यक थियो।
यही क्रममा तामाङको फेसबुक टाइमलाइनमा बाढीले पुरिएका घर सफा गर्ने, खेतबारीमा थुप्रिएको धान निकाल्ने र प्रभावित परिवारलाई सहयोग गर्ने गतिविधिहरू सार्वजनिक भए। बेलकोटगढी–८ काशीटारमा पोखराम चित्रकारको घर सफा गर्ने काम तथा त्यही क्षेत्रका किसानको घरबाट बाढीले पुरिएको धान निकाल्ने कार्यमा वाईसीएल नेपालका युवाहरू खटिएको विवरण छ।
तामाङ आफैँ पनि गैँती–बेल्चा लिएर वाईसीएलका युवासँगै भग्नावशेष हटाउने श्रमकार्यमा सहभागी भएको विवरणले उनको भूमिकालाई औपचारिक राजनीतिक उपस्थितिभन्दा प्रत्यक्ष श्रमदानसँग जोड्छ।
विपद्का बेला प्रभावित परिवारका लागि घरभित्र पस्न सक्ने अवस्था बनाउनु, बाँकी रहेका सामान सुरक्षित निकाल्नु र पुनः बसोबासको आधार तयार गर्नु तत्कालीन आवश्यकता हुन्छ। यस्तो काममा जनप्रतिनिधि स्वयं सहभागी हुँदा स्वयंसेवक परिचालन र सामूहिक श्रमदानलाई प्रोत्साहन मिल्न सक्छ।
भग्नावशेषबाट सुरक्षित निकालिएका सम्पत्ति पनि राहतकै अर्को रूप
बाढीले घर पुरिएपछि पीडितले परिवार र घर मात्रै होइन, वर्षौँको मेहनतबाट जम्मा गरेका गरगहना, नगद, कागजात, उपकरण र खाद्यान्नसमेत गुमाउने जोखिम थियो। त्यस्ता सामग्रीको खोजी र सुरक्षित हस्तान्तरण पनि पुनःस्थापनाको महत्त्वपूर्ण पक्ष बन्यो।
भदौ २४ गते बेलकोटगढी–७ ठुलोखोलाका मुक्तिनाथ नेपालको बाढीले क्षतिग्रस्त घर सफा गर्ने क्रममा वाईसीएल नेपालले करिब २० तोला सुन, ल्यापटप र केही नगद फेला पारेर सम्बन्धित घरधनीलाई हस्तान्तरण गरेको विवरण सार्वजनिक भयो।
त्यसैगरी, भदौ २९ गते बेलकोटगढी–८ का बाढीपीडित लालुप्रसाद नेपालको घरबाट सुन र नगद निकालेर सम्बन्धित व्यक्तिलाई हस्तान्तरण गरिएको जानकारी सार्वजनिक गरिएको थियो।
यी घटनाले विपद्पछिको सहयोग राहत सामग्री बाँड्नमा मात्रै सीमित हुँदैन भन्ने देखाउँछन्। पीडितको बाँकी सम्पत्ति सुरक्षित राखिदिनु, फेला परेका सामग्री पारदर्शी ढङ्गले सम्बन्धित व्यक्तिलाई फिर्ता गर्नु र घर सफा गर्ने काममा सहयोग गर्नु पनि पुनःस्थापनाको अभिन्न हिस्सा हो।
राहत वितरण : भान्साका सामग्रीदेखि विद्यार्थीको शैक्षिक सहयोगसम्म
बाढीबाट विस्थापित परिवारलाई तत्काल आवाससँगै खाना पकाउने सामग्रीको आवश्यकता थियो। घर गुमाएका वा बस्न नमिल्ने अवस्थामा पुगेका परिवारका लागि दैनिक जीवन पुनः सुरु गर्न आवश्यक आधारभूत सामग्री जुटाउनु राहत अभियानको मुख्य प्राथमिकता बन्यो।
असोज १ गते विदुर–९ त्रिशूली कोलोनी क्षेत्रमा स्थायी तथा अस्थायी रूपमा बसोबास गर्ने ३०० परिवारलाई ग्यास सिलिन्डर, चुलो, प्रेसर कुकर, कराई, थाललगायतका भान्साका सामग्री समेटिएका ३०० सेट वितरण गरिएको तामाङले सार्वजनिक गरेको विवरणमा उल्लेख छ। विदुर–९ को सिफारिसमा सुनापति भ्वासा च्यारिटी मेडिकल प्रालिको समन्वय तथा ‘टुगेदर विथ द वर्ल्ड’को सहयोगमा सामग्री उपलब्ध गराइएको थियो।
यस अभियानमा सहयोग गर्ने संस्थाका अध्यक्ष विमानसिङ लामालगायत सहयोगीप्रति उनले धन्यवाद व्यक्त गरेका छन्।
असोज २४ गते बेलकोटगढी–७ का बाढी प्रभावित १०० परिवारलाई विद्युतीय चुलो, पानी फिल्टर, प्रेसर कुकर, कराई, र्याक, थाल, कचौरा र गिलासलगायत ११ प्रकारका सामग्री समेटिएका भान्सा सेट वितरण गरिएको अर्को विवरण सार्वजनिक भयो। नेपाली जनप्रगतिशील मञ्च जापान, नेकपा बागमती प्रदेश सम्पर्क समिति, निशिओ आर्किटेक्चरल डिजाइन अफिस कम्पनी लिमिटेड तथा युवा नेता निरज लामालगायतको सहयोगप्रति तामाङले आभार व्यक्त गरेका छन्।
त्यसैगरी, असोज २५ गते भदौ ४ र ५ गतेको भारी वर्षाका कारण पहिरोले घरबाट विस्थापित भएका आफ्नै गृह पालिका पञ्चकन्याका २० परिवारमध्ये उपस्थित १६ परिवारलाई ग्यास सिलिन्डर वितरण गरिएको जानकारी पनि उनले सार्वजनिक गरे। उनले उक्त सहयोगलाई ठूलो राहतभन्दा पनि गाउँले आफन्तको दुःखमा साथ रहेको सांकेतिक अभिव्यक्तिका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
राहतको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष शिक्षा थियो। असोज ३० गते रसुवाको उत्तरगया–५ बोगटीटारका बाढी प्रभावित विद्यार्थीलाई तामाङ राष्ट्रिय मुक्तिमोर्चा नेपालले प्रतिविद्यार्थी पाँच हजार रुपैयाँ तथा शैक्षिक सामग्री वितरण गरेको विवरण सार्वजनिक भयो। उक्त सहयोगमा केटाकेटी नेपाल, मण्डला प्रालि र मोर्चाको टिमको भूमिका रहेको उल्लेख गरिएको छ।
यी गतिविधिले बाढीबाट प्रभावित परिवारको तत्कालीन आवश्यकता मात्र नभई बालबालिकाको पढाइ र सामान्य जीवनलाई निरन्तरता दिन आवश्यक सहयोगको महत्त्व पनि उजागर गर्छन्।
राहतबाट पुनःस्थापनातर्फ : अस्थायी आवास निर्माण
विपद्पछिको सबैभन्दा कठिन प्रश्नमध्ये एक हो—घर गुमाएका परिवार कहाँ बस्ने? तत्काल खाद्यान्न र भान्साका सामग्री उपलब्ध गराउनु आवश्यक भए पनि दीर्घकालीन समाधानका लागि सुरक्षित आवास अनिवार्य हुन्छ।
असोज २७ गते बेलकोटगढीमा भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीबाट विस्थापित नागरिकका लागि निर्माण गरिएका अस्थायी आवास हस्तान्तरण कार्यक्रम सम्पन्न भएको विवरण तामाङले सार्वजनिक गरे। पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले पीडित परिवारलाई ताला–साँचो प्रदान गरेर आवास हस्तान्तरण गरेको उक्त विवरणमा उल्लेख छ।
वाईसीएल नेपालले आवश्यक निर्माण सामग्रीसमेत आफैँ सङ्कलन गरेर २० वटा अस्थायी आवास निर्माण गरेको तामाङको विवरणमा जनाइएको छ। बाढी आएको प्रारम्भिक दिनदेखि श्रमकार्यमा निरन्तर खटिएका युवाहरूलाई उनले धन्यवाद दिएका छन्।
अस्थायी आवास हस्तान्तरणलाई राहत वितरणको नियमित कार्यक्रमभन्दा फरक अर्थमा हेर्न सकिन्छ। यसले विस्थापित परिवारलाई कम्तीमा केही समयका लागि सुरक्षित छानो उपलब्ध गराउने र सामान्य जीवनमा फर्कने आधार तयार गर्ने प्रयासलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
यद्यपि अस्थायी आवास दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको पूर्ण विकल्प होइन। स्थायी आवास, जीविकोपार्जन, कृषि तथा व्यवसायको पुनःसञ्चालन, विद्यालय र स्वास्थ्य सेवामा सहज पहुँच तथा जोखिमयुक्त क्षेत्रको सुरक्षित व्यवस्थापन अझै महत्त्वपूर्ण आवश्यकता रहन्छन्।
राजनीतिक जिम्मेवारी र जनतासँगको सम्बन्ध
हितबहादुर तामाङको बाढीपछिको गतिविधिलाई उनको निर्वाचन क्षेत्रसँगको सम्बन्ध र सार्वजनिक जिम्मेवारीको सन्दर्भमा पनि हेर्नुपर्छ। नुवाकोट निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ बाट दुई पटक निर्वाचित प्रतिनिधिसभा सदस्य तथा दुई पटक मन्त्री बनेका उनी आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रका नागरिक विपत्तिमा परेका बेला प्रभावित बस्तीको अवस्था बुझ्ने, समस्या सार्वजनिक गर्ने र सहयोग जुटाउने कार्यमा सक्रिय रहेको उनको फेसबुकमा प्रकाशित विवरणले देखाउँछ।
उनका सार्वजनिक अपडेटमा बाढीको प्रारम्भिक सूचना, क्षतिको अवलोकन, बेपत्ता तथा दिवंगत नागरिकप्रतिको संवेदना, राहत वितरण, स्वयंसेवकको परिचालन, भग्नावशेष सफाइ, सम्पत्ति फिर्ता तथा अस्थायी आवास निर्माणसम्मका विषय समेटिएका छन्।
राजनीतिक नेतृत्वको मूल्याङ्कन भाषण, पद वा औपचारिक उपस्थितिबाट मात्र हुँदैन। विपत्तिका बेला नागरिकका समस्या सुन्ने, आवश्यक सहयोगका लागि पहल गर्ने, स्वयंसेवकसँग समन्वय गर्ने र सम्भव भएसम्म प्रत्यक्ष श्रममा सहभागी हुने व्यवहारले पनि नेतृत्वको सार्वजनिक छवि निर्माण गर्छ।
यस अर्थमा तामाङको फेसबुक टाइमलाइन बाढीपछिका गतिविधिको व्यक्तिगत अभिलेख मात्र नभई नुवाकोटका प्रभावित बस्तीमा उद्धार, राहत र पुनःस्थापनाका क्रममा भएका प्रयासको समयक्रमबद्ध विवरणका रूपमा पनि उपयोगी देखिन्छ।
तर यस्ता गतिविधिको वास्तविक प्रभाव मापन गर्दा सार्वजनिक पोस्टमा उल्लेख भएका कार्यक्रमसँगै लाभग्राहीको सङ्ख्या, राहतको वास्तविक वितरण, निर्माण भएका आवासको अवस्था, सरकारी निकायसँगको समन्वय र दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको प्रगतिसमेत हेर्न आवश्यक हुन्छ।
भदौ १० गतेको भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीले रसुवा र नुवाकोटका धेरै परिवारको जीवनमा गहिरो चोट पुर्यायो। कतिपयले आफन्त गुमाए, कतिपयको घरखेत बग्यो र धेरै परिवार विस्थापित भए। यस्तो अवस्थामा उद्धार, राहत, श्रमदान, सम्पत्ति संरक्षण र अस्थायी आवास निर्माणले प्रभावित नागरिकलाई तत्काल राहत दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
हितबहादुर तामाङले सार्वजनिक गरेका गतिविधिको क्रम हेर्दा उनको संलग्नता विपत्तिको प्रारम्भिक सूचनादेखि स्थलगत अवलोकन, पीडितप्रतिको संवेदना, राहत वितरण र पुनःस्थापनाका प्रयाससम्म फैलिएको देखिन्छ। विशेषगरी वाईसीएल नेपालका युवासँगै भग्नावशेष हटाउने श्रमकार्यमा सहभागी भएको विवरणले राजनीतिक नेतृत्वको प्रत्यक्ष सहभागितालाई चित्रण गर्छ।
तर विपत्तिपछिको वास्तविक सफलता कति राहत बाँडियो वा कति अस्थायी घर बनाइयो भन्नेमा मात्र सीमित हुँदैन। विस्थापित परिवारले सुरक्षित स्थायी आवास पाए कि पाएनन्, किसानले आफ्नो जीविकोपार्जन पुनः सुरु गर्न सके कि सकेनन्, बालबालिका विद्यालय फर्किए कि फर्किएनन् र जोखिममा रहेका बस्तीको दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित भयो कि भएन भन्ने प्रश्न अझै महत्त्वपूर्ण छन्।
विपत्तिमा जनताको साथमा उभिनु नेतृत्वको जिम्मेवारी हो; त्यो साथलाई दिगो पुनःस्थापनामा बदल्नु अझ ठूलो चुनौती हो। भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीपछिको अनुभवले राजनीतिक नेतृत्व, स्थानीय सरकार, प्रशासन, सुरक्षा निकाय, सामाजिक संस्था र स्वयंसेवकबीचको प्रभावकारी सहकार्य नै प्रभावित नागरिकको जीवन पुनःनिर्माण गर्ने मुख्य आधार हुने सन्देश दिन्छ।
