अनित्य : परिवर्तन नै जीवनको शाश्वत सत्य

SHARE:

शनिबार डा.योगी विकाशानन्दको प्रवचनमा अनित्य(Anitya) र चार आर्य सत्यबारे सुन्ने अवसर मिल्यो। विषय निकै गहिरो थियो, तर दैनिक जीवनका सामान्य उदाहरणसँग जोडेर बुझ्दा अझ रोचक र व्यावहारिक लाग्यो।

अनित्य भनेको के हो?
अनित्य भनेको परिवर्तनशीलता हो। हाम्रा पाँच ज्ञानेन्द्रिय र मनले अनुभव गर्ने वस्तु, दृश्य, स्वाद, स्पर्श, आवाज, गन्ध तथा मानसिक अनुभूतिहरू स्थायी हुँदैनन्। कुनै पनि अनुभूति सधैँ एउटै स्वरूप र तीव्रतामा रहिरहन सक्दैन। समयसँगै ती परिवर्तन हुन्छन्, कमजोर हुँदै जान्छन् वा हराएर जान्छन्।

सुरुमा कसैले ‘I love you’ भन्दा कति आनन्द आउँछ! तर त्यही कुरा दिनदिनै सुन्दा बिस्तारै सामान्य लाग्न थाल्छ। सुरुमा मन परेको पर्फ्युम पनि पछि त्यति आकर्षक नलाग्न सक्छ। पहिलोपटक देखेको कमलको फूलले दिने उत्साह हरेक दिन देख्दा उस्तै रहन्छ त?

डा. योगीले आफ्नो बाल्यकालसँग जोडिएका केरा र जेरीका दुई रोचक प्रसङ्ग सुनाउनुभयो। केराको प्रसङ्गमा, करिब १०० वटा केरा भएको एउटा घरमा (घार)मा पुग्दा उहाँलाई केरा असाध्यै मन पर्ने भएकाले धेरै केरा खानुभयो। तर अत्यधिक खाएपछि अवस्था यस्तो भयो कि पछि केरा देख्दा पनि खान मन नलाग्ने, बरु देख्नसमेत मन नलाग्ने भयो।

जेरीको प्रसङ्ग पनि त्यस्तै थियो। सुरुमा असाध्यै मन पर्ने जेरी बारम्बार खाँदा एक समय यस्तो आयो कि त्यसलाई हेर्नसमेत मन लाग्न छाड्यो। यी सामान्य देखिने घटनाले एउटा गहिरो सत्य सिकाउँछन्। हामीले अत्यन्त मन पराएको वस्तु पनि निरन्तर उपभोग गर्दा त्यसबाट प्राप्त हुने खुसी, सन्तुष्टि र आकर्षण घट्दै जान्छ।

अर्थशास्त्रमा यसलाई सीमान्त उपयोगिताको ह्रास (Diminishing Marginal Utility) भनिन्छ। एउटै वस्तु थपथप उपभोग गर्दै जाँदा त्यसबाट प्राप्त हुने अतिरिक्त सन्तुष्टि क्रमशः घट्दै जान्छ। यसलाई आधुनिक जीवनको एउटा उदाहरणबाट पनि बुझ्न सकिन्छ।

मानौँ, हामीले नयाँ आईफोन १८ किन्यौँ। नयाँ फोन हात पर्दा कति खुसी लाग्छ! नयाँ प्रविधि, नयाँ डिजाइन र नयाँ सुविधाले मन उत्साहित हुन्छ। केही समयसम्म त्यसको आकर्षण पनि रहन्छ।

तर अर्को वर्ष आईफोन १९ बजारमा आउँछ। त्यसपछि फेरि नयाँ मोडल किन्ने इच्छा जाग्न सक्छ। हिजो अत्यन्त खुसी दिने आईफोन १८ आज सामान्य लाग्न थाल्छ र नयाँ आईफोन १९ प्राप्त गर्ने आतुरता बढ्न थाल्छ।

सोचौँ त, आईफोन १८ किन्दा प्राप्त भएको खुसी कति समय टिक्यो? नयाँ वस्तु प्राप्त गरेपछि पनि मन किन अर्को नयाँ वस्तुतर्फ दौडिन्छ? यही तृष्णा र आसक्तिको एउटा उदाहरण हो। हामी वस्तु प्राप्त गर्दा खुसी हुन्छौँ, केही समयपछि त्यसको आकर्षण घट्छ र फेरि अर्को नयाँ वस्तुको अपेक्षा गर्न थाल्छौँ।

यसरी एउटा इच्छा पूरा हुनासाथ अर्को इच्छा जन्मिन सक्छ। इच्छाको यो चक्रले मानिसलाई सधैँ केही न केही प्राप्त गर्न दौडाइरहन्छ।

खुसी र आनन्दबीचको भिन्नता
प्रवचनमा अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा पनि उठ्यो—ध्यानबाट प्राप्त हुने खुसी र ज्ञानबाट प्राप्त हुने आनन्द एउटै कुरा होइनन्।

ध्यान गर्दा मन शान्त हुन्छ, तनाव कम हुन सक्छ र गहिरो खुसीको अनुभूति हुन सक्छ। तर ध्यान सकिएपछि त्यो अनुभूति पनि विस्तारै हराउन सक्छ। अर्थात् ध्यानबाट प्राप्त भएको खुसी सधैँ टिकिरहन्छ भन्ने छैन।

तर जब ध्यानबाट प्राप्त अनुभवलाई ज्ञान, विवेक र सही बुझाइसँग जोडेर जीवनमा आत्मसात् गरिन्छ, तब त्यो क्षणिक खुसी गहिरो आनन्दमा रूपान्तरण हुन सक्छ। ध्यानले मनलाई शान्त बनाउन सक्छ, तर ज्ञानले जीवनलाई बुझ्न सिकाउँछ।

क्षणिक खुसी कुनै वस्तु, व्यक्ति वा परिस्थितिमा निर्भर हुन सक्छ। तर ज्ञान र विवेकबाट विकसित भएको आनन्द बाहिरी वस्तुमा मात्र निर्भर हुँदैन। यस्तो आनन्द आन्तरिक सन्तुष्टि, आत्मबोध र मानसिक शान्तिसँग जोडिएको हुन्छ।

यसको अर्थ ध्यानबाट प्राप्त खुसीको महत्त्व छैन भन्ने होइन। ध्यान अनुभवको एउटा माध्यम हो; तर त्यस अनुभवको वास्तविक अर्थ बुझेर जीवनमा उतार्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ।

बुद्ध र राहुलको शिक्षा: अनुभवबाट ज्ञानतर्फ
डा. योगीले गौतम बुद्धले आफ्ना छोरा राहुललाई दिनुभएको विशेष शिक्षाको प्रसङ्ग पनि सुनाउनुभयो। बुद्धले राहुललाई केवल ध्यान वा बाहिरी अभ्यासमा सीमित नराखी आत्मनिरीक्षण, विवेक र सही ज्ञानको महत्त्व सिकाउनुभएको थियो।

बुद्धले राहुललाई शरीर, बोली र मनबाट कुनै पनि कर्म गर्नुअघि, गरिरहँदा र गरिसकेपछि त्यसको परिणामबारे विचार गर्न सिकाउनुभयो। आफ्नो व्यवहारले आफूलाई वा अरूलाई दुःख पुर्‍याउँछ कि पुर्‍याउँदैन भनेर जाँच्न र गल्ती भए स्वीकार गरी सुधार गर्न प्रेरित गर्नुभयो। यसरी १४ वर्षे राहुल जसले टिनेजको उन्मादीको संकेत देखाइसकेको थियो । बुद्धले ट्रान्सफर्म गराउनुभएको हो।

यस शिक्षाको गहिरो पक्ष के हो भने, मानिसले केवल अरूलाई हेरेर आफूलाई बुझ्न सक्दैन। उसले आफ्नै मन, विचार, इच्छा, क्रोध, मोह र व्यवहारलाई नियाल्नुपर्छ।

हामी किन कुनै वस्तु प्राप्त गर्न यति धेरै आतुर हुन्छौँ? प्राप्त गरेपछि किन त्यसको खुसी हराउँदै जान्छ? किन फेरि अर्को वस्तुको चाहना जाग्छ? यी प्रश्नको उत्तर बाहिरी संसारमा मात्र होइन, आफ्नै मनभित्र पनि खोज्नुपर्छ।

बुद्ध शिक्षाले यही आत्मनिरीक्षण र प्रज्ञाको विकास गर्न प्रेरित गर्छ।

अनुभव गर्नु एउटा कुरा हो, अनुभवको वास्तविक प्रकृति बुझ्नु अर्को कुरा हो। अनुभवबाट ज्ञान जन्मिनु र ज्ञानलाई जीवनमा उतार्नु नै वास्तविक रूपान्तरण हो।

चार आर्य सत्य
बुद्ध दर्शनको आधारभूत शिक्षामध्ये चार आर्य सत्य पनि एक हो।

१. दुःख छ। जीवनमा दुःख, असन्तुष्टि र अपूर्णताको अनुभूति विद्यमान छन्।

२. दुःखको कारण छ। तृष्णा, आशक्ति र अविद्या दुःखका प्रमुख कारण हुन्।

३. दुःखको निरोध सम्भव छ। तृष्णा र आसक्तिबाट मुक्त भएर दुःखको अन्त्य सम्भव छ।

४. दुःख निरोध गर्ने मार्ग छ। त्यसका लागि बुद्धले आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग सिकाउनुभएको छ।

यी चार सत्यले हामीलाई दुःखको अस्तित्व मात्र होइन, यसको कारण पहिचान गरेर मुक्तिको बाटो पनि देखाउँछन्।

अन्त्यमा, आफैँलाई एउटा प्रश्न
हामीले जीवनभर पछ्याइरहेका कुरा वास्तविक आवश्यकता हुन् कि केवल इच्छा र आकर्षण?

आज मन परेको वस्तु भोलि पनि त्यत्तिकै मन पर्छ भन्ने छैन। आज प्राप्त भएको खुसी भोलि पनि उस्तै रहन्छ भन्ने छैन। धन, सम्पत्ति, पद, प्रतिष्ठा, सम्बन्ध, शरीर र भौतिक सुख सबै परिवर्तनशील छन्।

संसारका सबै कुरा परिवर्तनको अधीनमा छन्। कुनै पनि वस्तु, अवस्था वा अनुभूति स्थायी छैन। केही पनि सधैँ एउटै अवस्थामा रहँदैन। यही अनित्यको सत्य बुझ्नु अत्यन्त जरुरी छ।

अनित्य बुझ्नु भनेको जीवनका वस्तु र सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्नु वा माया गर्न छाड्नु होइन। बरु तिनको परिवर्तनशील स्वभाव बुझेर अत्यधिक आसक्ति, अपेक्षा र मोहबाट मुक्त हुँदै जानु हो।

हामीले मन परेका वस्तुको आनन्द लिनुपर्छ, सम्बन्धलाई माया गर्नुपर्छ र जीवनका अवसरको सदुपयोग गर्नुपर्छ। तर ती सबै सधैँ यथावत् रहन्छन् भन्ने भ्रममा पर्नु हुँदैन।

खुसी क्षणिक हुन सक्छ, तर ज्ञान र विवेकबाट प्राप्त आनन्द गहिरो र तुलनात्मक रूपमा दिगो हुन सक्छ।

जीवनको सुन्दरता सबै कुरा प्राप्त गर्नुमा मात्र होइन, प्राप्त भएका कुराको अनित्य स्वभाव बुझेर आसक्तिबाट मुक्त हुँदै जानुमा पनि छ।

इच्छालाई विवेकले निर्देशित गरौँ, आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिऔँ, अनुभवबाट ज्ञान प्राप्त गरौँ र परिवर्तनलाई सहज रूपमा स्वीकार गरौँ।

यही अनित्यको व्यावहारिक शिक्षा हो।मेरो विचारमा यो लेखको सबैभन्दा गहिरो निष्कर्ष एउटा वाक्यमा व्यक्त गर्न सकिन्छ:
“हामी दुःखी हुनुको एउटा कारण आफूले चाहेको कुरा नपाउनु हो; अर्को कारण आफूले पाएको कुरा सधैँ आफूसँग रहिरहोस् भन्ने अपेक्षा गर्नु हो।”

यही अपेक्षा र आशक्तिको स्वभाव बुझ्नु नै अनित्यको दर्शनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

(पुनश्च : डा. योगीको भनाइको हुबहु होइन । उहाँको भनाइलाई काजीवादी शैलीमा ढालेर बनाइएको सार हो। केही लेपन र पलिस लगाएको हुँ !)

SHARE:

हाम्रो टीम

Mr. Nagendra

Nagendra Nembang

Managing Director

SK Grg

Mr. SK Gurung

Editor in Chief Head

Ms. Jamuna Pun

Associate Editor

संबन्धित समाचारहरू

ताजा अपडेट

error: Content is protected !!