मुस्ताङ,SK  — हिमालपारिको पवित्र भूमि मुस्ताङको कागबेनीमा निर्माण सम्पन्न भएको क्वोने कानिङ गुम्बा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक दृष्टिले नयाँ महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। क्वोने (घोण्डे/घोताने) तमु गुरुङ समाज यूकेको आर्थिक सहयोग तथा विभिन्न देशमा रहेका शुभेच्छुक र सहयोगदाताको योगदानमा निर्माण भएको यो गुम्बाले कागबेनीको धार्मिक गरिमालाई थप उकास्नुका साथै गुरुङ समुदायको सांस्कृतिक पहिचान र पुर्ख्यौली सम्बन्धलाई संस्थागत रूपमा संरक्षण गर्ने प्रयासलाई बल दिएको छ।

बारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका–४ मा करिब ३२,८२२ वर्गफिट क्षेत्रफलमा निर्माण गरिएको गुम्बा धार्मिक अनुष्ठान, पितृकार्य, अस्थु विसर्जन, ध्यान तथा आध्यात्मिक साधनाका लागि उपयोग गर्ने उद्देश्यले विकास गरिएको हो।

पितृकार्यलाई व्यवस्थित बनाउने प्रयास

कागबेनी प्राचीनकालदेखि नै हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि महत्वपूर्ण तीर्थस्थलका रूपमा परिचित छ। विशेषगरी पितृकार्य, श्राद्ध, अस्थु विसर्जन तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानका लागि नेपाल तथा विदेशबाट समेत ठूलो संख्यामा तीर्थयात्री यहाँ आउने गर्छन्। कालीगण्डकी नदीसँग जोडिएको धार्मिक विश्वासका कारण कागबेनीलाई पितृकार्यका लागि विशेष पवित्र स्थल मानिँदै आएको छ।

गुम्बा निर्माणअघि कागबेनीमा पितृकार्य तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठानका लागि पर्याप्त व्यवस्थित धार्मिक संरचना नभएको स्थानीयको अनुभव थियो। धर्मगुरुहरूले कालीगण्डकी किनारमा पिर्का, गुन्द्री वा अस्थायी स्थानमा बसेर पूजा–पाठ गराउने अवस्था थियो। मौसम प्रतिकूल हुँदा तीर्थयात्री र धर्मगुरु दुवैलाई कठिनाइ हुने गरेको थियो।

क्वोने कानिङ गुम्बा निर्माण भएपछि भने भक्तजनले गुम्बाभित्रै धर्मगुरुबाट विधिपूर्वक पूजा–पाठ तथा धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्न सक्ने व्यवस्था भएको छ। पूजा सम्पन्न भएपछि परम्परा र धार्मिक विधिअनुसार पितृका नाममा कालीगण्डकीमा दीप प्रज्वलनलगायतका कर्म गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।

यसले कागबेनीमा पितृकार्य गर्न आउने तीर्थयात्रीका लागि धार्मिक कर्मलाई थप सहज, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

गुरुङ समुदायको पुर्ख्यौली सम्बन्धसँग जोडिएको गुम्बा

गुम्बा निर्माणको अर्को महत्वपूर्ण उद्देश्य गुरुङ समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहाससँग कागबेनीको सम्बन्धलाई संरक्षण गर्नु हो।

नेपालका विभिन्न समुदायमा आफ्नो वंश, कुल तथा पुर्खासँग सम्बन्धित मूलथलोमा धार्मिक कर्म गर्ने परम्परा पाइन्छ। मुस्ताङको थकाली समुदायमा समेत मृत्यु संसारको जुनसुकै स्थानमा भए पनि अस्थु थाकखोला क्षेत्रमा विसर्जन गर्ने विशिष्ट परम्परा रहेको उल्लेख गरिन्छ।

गुरुङ समुदायमा पनि कागबेनीसँग ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्बन्ध रहेको विश्वास गरिन्छ। समुदायका परम्परागत धार्मिक ग्रन्थ तथा पच्यु–प्ये परम्परामा कागबेनी क्षेत्रसँग सम्बन्धित प्रसंग पाइने भएकाले यस क्षेत्रलाई पुर्ख्यौली सम्बन्धको महत्वपूर्ण स्थलका रूपमा लिइएको समाजले जनाएको छ।

यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई आधार बनाएर गुम्बासँगै अस्थु विसर्जनस्थलसमेत निर्माण गरिएको हो। भविष्यमा नेपाल तथा विदेशमा रहेका गुरुङ समुदायका सदस्य आफ्ना दिवंगत आफन्तको अस्थु विसर्जन तथा धार्मिक अनुष्ठानका लागि कागबेनी आउने वातावरण बन्ने र यसबाट उनीहरूको पुर्ख्यौली थलोप्रतिको सम्बन्ध थप बलियो हुने अपेक्षा गरिएको छ।

४९ दिनसम्म धार्मिक अनुष्ठान गर्न सकिने

क्वोने कानिङ गुम्बामा मृतकको नाममा ४९ दिनसम्म धार्मिक पूजा तथा अनुष्ठान गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ। अस्थु विसर्जनमा मात्र सीमित नरही विभिन्न धार्मिक पूजा, दीप प्रज्वलन, ध्यान तथा आध्यात्मिक साधनाका लागि पनि गुम्बा प्रयोग गर्न सकिनेछ।

गुम्बालाई कुनै एक जाति वा समुदायमा सीमित नगरी साझा धार्मिक तथा आध्यात्मिक स्थलका रूपमा विकास गर्ने उद्देश्य राखिएको छ। बौद्ध धर्मावलम्बीबाहेक अन्य धर्म र आस्था मान्ने व्यक्तिले समेत पूजा गर्न, दीप बाल्न तथा चैत्य दर्शन गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको जनाइएको छ।

वर्षा, हिमपात वा अन्य प्रतिकूल मौसममा यात्रु तथा भक्तजनका लागि आश्रयस्थलका रूपमा समेत गुम्बा उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ।

निर्माणमा संलग्न पक्षले गुम्बालाई **‘साझा चौतारी’**को अवधारणासँग जोडेको छ—जहाँ जात, धर्म वा समुदायको विभेद नगरी आवश्यकताअनुसार सबैले आश्रय र आध्यात्मिक सेवा लिन सकून्।

१६५ धार्ज्योले दिनेछ धार्मिक पहिचान

गुम्बाको कालीगण्डकीपारि १६५ वटा धार्ज्यो (प्रार्थना झन्डा) राख्ने व्यवस्था गरिएको छ। बौद्ध परम्परामा धार्ज्योमा अंकित मन्त्र तथा प्रार्थनाले समस्त प्राणीको कल्याण, शान्ति र मोक्षको कामना गर्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ।

धार्ज्योमा अंकित मन्त्र र हिमाली परिवेशसँग जोडिएको धार्मिक आस्थाले गुम्बा क्षेत्रलाई थप आध्यात्मिक आकर्षण दिने अपेक्षा गरिएको छ। पाँच प्रकारका प्रार्थना झन्डा राख्न सकिने व्यवस्था गरिएको समाजले जनाएको छ।

निङ्मा र कग्यु परम्परालाई समेट्दै ‘कानिङ’

तमु समुदायमा विगतदेखि निङ्मा परम्पराका लामाबाट पूजापाठ गराउने चलन रहेको बताइन्छ। पछिल्लो समय कग्यु र निङ्मा दुवै परम्पराका गुरुबाट दीक्षा लिने प्रचलन बढेकाले गुम्बाको नाम ‘क्वोने कानिङ गुम्बा कागबेनी’ राखिएको समाजले जनाएको छ।

गुम्बाको स्वामित्व क्वोने (घोताने–घोण्डे) गुरुङ तमु समाज यूकेको रहनेछ।

समाजका अनुसार शुभेच्छा, सत्कर्म, आर्थिक सहयोग र सक्रिय सहभागिताका कारण गुम्बा अपेक्षाकृत छोटो समयमा निर्माण सम्पन्न भएको हो।

दैनिक पूजापाठका लागि दुई लामा

गुम्बामा दैनिक पूजापाठ तथा धार्मिक गतिविधि सञ्चालनका लागि दुई जना लामाको व्यवस्था गरिएको छ।

पोखराको रामघाटस्थित गोपाल गुम्बाका प्रमुख लामा गोपाल गुरुङको सहयोगमा तीन वर्ष तीन महिना तीन दिनको कठोर तपस्या पूरा गरी लामा पदवी प्राप्त गरेका लामा कुन्साङ तथा एक जना सहयोगी लामालाई गुम्बाको धार्मिक सेवाका लागि व्यवस्थापन गरिएको जनाइएको छ।

वार्षिक धार्मिक कार्यक्रमको निरन्तरता

गुम्बाले हरेक वर्ष वार्षिकोत्सव मनाउने निर्णय गरेको छ। कुल पितृ तथा समस्त प्राणी जगत्को कल्याणको कामनासहित प्रत्येक वर्ष माघ २५, २६ र २७ गते तीन दिन प्रज्ञापारमिता (ह्युम) पाठ सञ्चालन गरिनेछ।

गत वर्ष माघ २८ गते बेलायत, हङकङ, नेपाललगायत विभिन्न देशबाट आएका प्रायोजक, चन्दादाता तथा स्थानीयवासीको सहभागितामा गुम्बाको भव्य समुद्घाटन गरिएको थियो।

त्यसपछि प्रत्येक वर्ष माघ २८ गते वार्षिकोत्सवका अवसरमा वाङ अभिषेक गरिने व्यवस्था गरिएको छ। अवतारी लामाबाट समयअनुकूल धार्मिक विधि सम्पन्न गरी वार्षिक कार्यक्रम समापन गरिने जनाइएको छ।

स्थानीय सहभागितामा सञ्चालन

गुम्बाको स्वामित्व बेलायतस्थित समाजमा रहे पनि कागबेनीमा दैनिक रूपमा रेखदेख तथा व्यवस्थापन गर्न स्थानीय सहभागिता आवश्यक भएकाले क्वोने कानिङ गुम्बा पूजा समिति गठन गरिएको छ।

पूजा समितिमा:

• अध्यक्ष: टसी घोर्जे गुरुङ
• सचिव: भीमबहादुर गुरुङ (छेप्तेन)
• सदस्य: छिरिङ फुर्वा गुरुङ
• सदस्य: चन्द्र गुरुङ
• सदस्य: फेन्चोक गुरुङ
• सदस्य: नोर्वु छिरिङ गुरुङ
• सदस्य: टसी गुरुङ
• सल्लाहकार: तेन्जिङ नाम्गेल गुरुङ

रहेका छन्।

गुम्बाको संरक्षण तथा नियमित सञ्चालनमा स्थानीय समुदायको भूमिका महत्वपूर्ण हुने समाजले जनाएको छ। स्थानीय सहभागिताले गुम्बालाई कागबेनीको धार्मिक तथा सामाजिक जीवनसँग जोड्दै दीर्घकालीन संरक्षणमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

संस्थापक तथा संरक्षकको व्यवस्था

गुम्बाको संस्थापक तथा संरक्षकका रूपमा निर्माण संयोजक एवं पूर्वएसपी राजेन्द्र गुरुङ, संस्थापक अध्यक्ष कुमार गुरुङ, संस्थापक चेलीबेटी प्रमुख लिना कोन्स्यो तथा संस्थापक महासचिव इन्द्र गुरुङ (घोताने) रहने व्यवस्था गरिएको छ।

क्वोने (घोताने–घोण्डे) गुरुङ तमु समाज यूकेको कार्यसमिति परिवर्तन भएमा गुम्बाको व्यवस्थापन तथा सम्बन्धित कार्यसमितिमा समेत सोहीअनुसार आवश्यक परिवर्तन हुने व्यवस्था गरिएको जनाइएको छ।

धार्मिक पर्यटनमा नयाँ सम्भावना

क्वोने कानिङ गुम्बाको निर्माणसँगै कागबेनीको धार्मिक पर्यटनमा नयाँ सम्भावना थपिएको छ। पितृकार्य, अस्थु विसर्जन, धार्मिक अनुष्ठान तथा बौद्ध साधनाका लागि आवश्यक पूर्वाधार विकास भएकाले देश–विदेशमा रहेका तीर्थयात्री तथा गुरुङ समुदायका सदस्यलाई कागबेनीसँग जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्ने देखिन्छ।

कागबेनी यसअघि नै धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले परिचित गन्तव्य हो। त्यसमाथि व्यवस्थित धार्मिक पूर्वाधार थपिँदा तीर्थयात्रा, सांस्कृतिक पर्यटन र आध्यात्मिक साधनालाई एउटै गन्तव्यमा जोड्ने सम्भावना बढेको छ।

विशेषगरी विदेशमा रहेका गुरुङ समुदायका लागि आफ्ना दिवंगत आफन्तको अस्थु विसर्जन, पितृकार्य तथा पुर्ख्यौली धार्मिक परम्परासँग पुनः जोडिने एउटा स्थायी केन्द्रका रूपमा गुम्बाको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्नेछ।

धार्मिक आस्थादेखि सांस्कृतिक निरन्तरतासम्म

क्वोने कानिङ गुम्बा केवल एउटा धार्मिक भवनका रूपमा सीमित रहनेभन्दा पनि धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, पुर्ख्यौली सम्बन्ध र तीर्थ पर्यटनलाई एउटै थलोमा जोड्ने साझा केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्यसहित अघि बढेको देखिन्छ।

कागबेनीको प्राचीन धार्मिक महत्त्वसँग गुरुङ समुदायको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई जोड्दै निर्माण गरिएको यो गुम्बाले स्थानीय धार्मिक जीवनमा नयाँ पूर्वाधार थपेको छ। साथै विभिन्न धर्म, जाति र समुदायका मानिसलाई समान रूपमा आश्रय र आध्यात्मिक सेवाको अवसर दिने अवधारणाले यसको सामाजिक भूमिका पनि फराकिलो बनाएको छ।

यस अर्थमा क्वोने कानिङ गुम्बा पुर्खासँगको सम्बन्ध, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, आध्यात्मिक साधना र धार्मिक पर्यटनलाई एउटै केन्द्रमा जोड्ने नयाँ साझा चौतारीका रूपमा विकास हुने सम्भावना बोकेको छ।