चाडपर्व कुनै पनि समाजको संस्कृति, इतिहास, सामाजिक सम्बन्ध र सामूहिक पहिचानसँग जोडिएका हुन्छन्। यिनले मानिसहरूबीच भेटघाट, आत्मीयता र भावनाको आदानप्रदान गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्। तर समयक्रमसँगै चाडपर्वसँग जोडिएका कतिपय परम्परा, धार्मिक अनुष्ठान र सामाजिक अभ्यासले असमानता, विभेद र आर्थिक बोझसमेत सिर्जना गरेका छन्। त्यसैले चाडपर्वलाई कसरी हेर्ने, तिनलाई कसरी मनाउने र बदलिँदो समाजअनुसार तिनको रूपान्तरण कसरी गर्ने भन्ने विषयमा गम्भीर बहस आवश्यक छ।
विशेषगरी बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक नेपालमा चाडपर्वसम्बन्धी बहस केवल धार्मिक आस्थाको विषय होइन। यो सामाजिक समानता, सांस्कृतिक अधिकार, धर्मनिरपेक्ष राज्यको अवधारणा र आर्थिक न्यायसँग समेत जोडिएको विषय हो। चाडपर्वको मूल सांस्कृतिक भावनालाई जोगाउँदै तिनमा रहेका विभेदकारी र अवैज्ञानिक अभ्यासलाई कसरी परिवर्तन गर्ने भन्ने प्रश्न आज महत्त्वपूर्ण छ।
१. टीका लगाउँदा के हानि हुन्छ र?
टीका लगाउँदा हानि हुने होइन। तर टीका कसको हातबाट लगाउने भन्ने कुराले ठूलो भूमिका खेल्छ। नेपाली समाजमा प्रचलित टीका लगाउने परम्परालाई हेर्दा देशको सबैभन्दा उच्च स्थानमा रहेको राजाको हातबाट टीका लगाउनुपर्ने मान्यता स्थापित गरिएको थियो। यस्तो प्रचलनले नेपाली समाजमा विद्यमान वर्णव्यवस्था र जात व्यवस्थामा आधारित उच्च–नीचको श्रेणीक्रमलाई स्थापित गर्न सहयोग गरेको देखिन्छ।
यस अर्थमा प्रश्न टीका लगाउने वा नलगाउने भन्ने मात्र होइन। प्रश्न त टीका लगाउने परम्पराले कस्तो सामाजिक सम्बन्ध र मूल्यलाई स्थापित गरिरहेको छ भन्ने हो। कुनै पनि सांस्कृतिक अभ्यासले मानिसबीच समानता र आत्मीयता बढाउँछ कि सामाजिक श्रेणीक्रम र असमानतालाई निरन्तरता दिन्छ भन्ने विषयमा समीक्षा हुनु आवश्यक छ।
२. राष्ट्रिय पर्व केलाई बनाउने?
नेपाली संस्कृतिको विविधतालाई हेर्दा नेपालमा कुन चाडलाई राष्ट्रिय पर्व मान्ने भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। कुनै एउटा समुदायको चाडलाई राष्ट्रिय पर्वका रूपमा स्थापित गर्दा त्यसले समग्र नेपाली समाजको प्रतिनिधित्व गर्छ कि गर्दैन भन्ने विषयमा विचार गर्नुपर्छ।
नेपालमा दशैँलाई राष्ट्रिय चाडका रूपमा स्थापित गर्ने ऐतिहासिक प्रक्रियालाई हेर्दा यसलाई हिन्दुकरणको व्यापक परियोजनासँग जोडेर बुझ्नुपर्ने हुन्छ। पृथ्वीनारायण शाहको राज्य एकीकरण अभियानदेखि नै नेपाललाई असली हिन्दुस्तान बनाउने अवधारणा अभिव्यक्त भएको थियो। पछि राज्यका विभिन्न नीति, कानुन र सामाजिक अभ्यासले पनि हिन्दु धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतालाई प्राथमिकता दिँदै आएका छन्।
यस सन्दर्भमा दशैँलाई राष्ट्रिय चाडका रूपमा स्थापित गर्नुको अर्थ र त्यसले नेपाली समाजका विभिन्न जाति, समुदाय तथा संस्कृतिमाथि पारेको प्रभावबारे प्रश्न उठाउन सकिन्छ। राष्ट्रिय पर्वको अवधारणाले सबै समुदायको समान सांस्कृतिक सम्मान सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कुनै एउटा धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई राष्ट्रिय पहिचानको प्रमुख आधार बनाउँदा अन्य समुदायका संस्कृति र पहिचान ओझेलमा पर्ने जोखिम रहन्छ।
त्यसैले राष्ट्रिय पर्वको परिभाषा र मान्यताबारे पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ। राष्ट्रिय एकता भनेको सबै समुदायलाई एउटै सांस्कृतिक ढाँचामा ढाल्नु होइन, बरु विविधतालाई समान सम्मान र मान्यता दिनु हो।
३. सांस्कृतिक रूपान्तरणलाई व्यावहारिक र वैज्ञानिक कसरी बनाउने?
सांस्कृतिक रूपान्तरणलाई व्यावहारिक र वैज्ञानिक बनाउन सबैभन्दा पहिले राज्यले नेपालका सबै जाति तथा समुदायका चाडपर्वप्रति कस्तो व्यवहार गर्ने भन्ने विषयमा धर्मनिरपेक्षताको सिद्धान्तअनुरूप स्पष्ट कानुनी व्यवस्था गर्नुपर्छ।
नेपाली चाडपर्वसँग जोडिएका धार्मिक अनुष्ठान र सांस्कृतिक गतिविधिलाई अलग-अलग रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। धार्मिक अनुष्ठान व्यक्तिगत आस्था र धार्मिक समुदायसँग सम्बन्धित विषय हुन् भने संस्कृति सामूहिक जीवनशैली, सामाजिक सम्बन्ध, परम्परा र पहिचानसँग जोडिएको हुन्छ। यी दुई पक्षबीचको भिन्नता स्पष्ट गर्दै सांस्कृतिक पर्वलाई धार्मिक अनुष्ठानबाट अलग पहिचान दिनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता हो।
त्यसैगरी हाम्रा सांस्कृतिक पर्वलाई सरल, सहज र किफायती बनाउनुपर्छ। समाजमा प्रचलित अवैज्ञानिक तथा विभेदकारी अभ्यासलाई वैज्ञानिक सोच र मानवीय मूल्यका आधारमा रूपान्तरण गर्दै लैजानुपर्छ। संस्कृति भनेको परिवर्तन गर्नै नहुने स्थिर वस्तु होइन। समाजको चेतना, ज्ञान र आवश्यकतासँगै संस्कृतिको विकास र रूपान्तरण पनि हुँदै जान्छ।
मानव जातिले आधुनिक इतिहासमा हासिल गरेका गौरवमय उपलब्धि र महत्त्वपूर्ण दिनलाई पनि सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाउने वातावरण बनाउन आवश्यक छ। मानवता, समानता, स्वतन्त्रता, वैज्ञानिक चेतना र सामाजिक न्यायलाई प्रवर्द्धन गर्ने दिनहरूले पनि हाम्रो सामूहिक सांस्कृतिक जीवनमा स्थान पाउनुपर्छ।
यी विषय चाडपर्व र संस्कृतिको रूपान्तरणका सन्दर्भमा आवश्यक छन् भन्ने मलाई लाग्छ।
४. म दशैँ मान्दिनँ, तर सांस्कृतिक सम्बन्धबाट टाढा पनि छैन
म दशैँ मान्दिनँ र दशैँमा टीका पनि लगाउँदिनँ। म धार्मिक पर्व मनाउने गर्दिनँ। तर यसको अर्थ आफन्तजन र साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, सांस्कृतिक रूपमा सँगै बस्ने र भावना साटासाट गर्ने कुरामा मेरो कुनै आपत्ति छ भन्ने होइन।
मेरो मान्यता के हो भने धर्म र संस्कृति फरक पक्ष हुन्। त्यसैले धर्मलाई चाडपर्वबाट अलग गर्नुपर्छ र सांस्कृतिक गतिविधिलाई सरल तथा सहज बनाउनुपर्छ। चाडपर्वको नाममा राज्यले व्यहोर्नुपर्ने आर्थिक बोझसमेत घटाउनुपर्छ।
नेपालजस्तो आर्थिक रूपमा कमजोर मुलुकमा चाडपर्वसँग जोडिएका खर्चले गरिब तथा विपन्न परिवारलाई थप आर्थिक दबाबमा पार्न सक्छन्। सामाजिक प्रतिष्ठा, परम्परा र देखासिकीका कारण अनावश्यक खर्च गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु उनीहरूका लागि दुःखद र कष्टकर विषय हो। आर्थिक अभावमा रहेका नागरिकका लागि यस्ता खर्चले दैनिक जीवनयापनमै समस्या उत्पन्न गर्न सक्छन्।
त्यसैले यस विषयमा तत्काल दुईवटा काम गर्न आवश्यक देख्छु। पहिलो, सम्भव भएसम्म धार्मिक अनुष्ठानलाई सांस्कृतिक पर्वबाट अलग गर्नुपर्छ। दोस्रो, त्यसो गर्न सम्भव नभए धार्मिक अनुष्ठान तथा पर्व मनाउने अभ्यासलाई किफायती र सरल बनाउनुपर्छ। यी दुवै उपायले चाडपर्वको सांस्कृतिक पक्षलाई जोगाउँदै आर्थिक बोझ घटाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन्।
५. धर्मनिरपेक्षता र सांस्कृतिक क्रान्तिको अधुरो कार्यभार
माओवादी पार्टी अर्थात् नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा भएका प्रगतिशील आन्दोलनहरूले सांस्कृतिक मुद्दालाई जति उचाइमा उठाउनुपर्ने थियो, त्यति उचाइमा उठाउन सकेनन्। यद्यपि ती आन्दोलनकै कारण नेपालमा धर्मनिरपेक्षता स्थापित हुन महत्त्वपूर्ण योगदान पुगेको हो।
नेपालमा धर्मनिरपेक्षताको स्थापना केवल राज्यको धार्मिक चरित्र परिवर्तन गर्ने विषय मात्र होइन। यो सांस्कृतिक रूपान्तरणको एउटा अभिन्न अङ्ग हो। धर्मनिरपेक्षताले राज्यलाई कुनै एउटा धर्मको पक्षधर बन्नबाट अलग राख्ने आधार प्रदान गर्छ। तर त्यसको वास्तविक कार्यान्वयनका लागि राज्यका नीति, कानुन र व्यवहारमा पनि सांस्कृतिक विविधता, समानता र समावेशितालाई सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
धर्मनिरपेक्षता स्थापित भए पनि समग्र संस्कृतिलाई हेर्ने, बुझ्ने र व्यवस्थापन गर्ने सन्दर्भमा पूर्ण नीति तथा कानुनी व्यवस्था बन्न बाँकी छ। नेपालका सबै जाति, समुदाय र सांस्कृतिक समूहको समान सम्मान सुनिश्चित गर्ने गरी चाडपर्वसम्बन्धी राज्यको नीति पुनरावलोकन गर्न आवश्यक छ।
सांस्कृतिक रूपान्तरणको उद्देश्य कुनै धर्म, समुदाय वा परम्परालाई निषेध गर्नु होइन। यसको उद्देश्य संस्कृतिमा रहेका विभेदकारी अभ्यास हटाउनु, अनावश्यक आर्थिक बोझ कम गर्नु, वैज्ञानिक चेतनालाई प्रोत्साहन गर्नु र सबै नागरिकलाई समान सांस्कृतिक अधिकार प्रदान गर्नु हो।
अन्ततः चाडपर्वलाई केवल धार्मिक आस्थाको विषयका रूपमा सीमित नराखी सामाजिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक पहिचान र सामूहिक जीवनको अवसरका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। धर्म र संस्कृतिबीचको भिन्नता स्पष्ट गर्दै सांस्कृतिक पर्वलाई सरल, समावेशी, वैज्ञानिक र किफायती बनाउनु आजको आवश्यकता हो। धर्मनिरपेक्षताको वास्तविक मर्म पनि राज्य र समाजले सबै धर्म, संस्कृति तथा समुदायलाई समान सम्मान दिने अभ्यासमा प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ।
(लेखक शेर्पा नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ बेलायतका निवर्तमान अध्यक्ष हुन्)
